Nghiên cứu của Dishart và Land (1998) về chiến lược vận động mắt ở người mới học lái xe đã khảo sát các cơ chế thị giác trong việc điều khiển phương tiện thông qua các nhóm đối tượng có kinh nghiệm và chưa có kinh nghiệm. Nghiên cứu tập trung vào việc phát triển các cơ chế điều khiển xe dựa trên thông tin thị giác thu thập được từ đường đi.
Cơ chế điều khiển xe và vai trò của điểm tiếp tuyến
Các nghiên cứu trước đây của Land và Horwood (1995) đã xác định hai cơ chế độc lập trong việc lái xe: cơ chế dự đoán (feedforward mechanism) và cơ chế phản hồi (feedback mechanism). Cơ chế dự đoán sử dụng thông tin từ điểm tiếp tuyến (tangent point) - điểm mà tầm nhìn của người lái tạo thành một tiếp tuyến với cạnh trong của khúc cua - để ước tính độ cong của đường phía trước. Cơ chế này thường hoạt động trước khoảng 0,75-1,00 giây. Ngược lại, cơ chế phản hồi sử dụng thông tin từ phần đường gần hơn, khoảng 0,5 giây phía trước, để điều chỉnh vị trí xe trong làn đường. Việc kết hợp hai cơ chế này cho phép người lái duy trì lộ trình chính xác trên các đoạn đường có độ cong thay đổi.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu bao gồm hai nhóm đối tượng chính: nhóm thực hiện trên đường thực tế (Road - R) và nhóm thực hiện trên mô phỏng (Simulator - S), chia thành người có kinh nghiệm (Experienced - E) và người chưa có kinh nghiệm (Inexperienced - I). Các nhóm được ký hiệu là RE, RI, SE và SI. Thiết bị theo dõi mắt (eye tracking headgear) được sử dụng để ghi lại đồng thời chuyển động mắt và tầm nhìn phía trước của người lái. Dữ liệu được xử lý để xác định vị trí điểm nhìn (gaze spot) và các chuyển động tương đối của mắt và đầu. Đối với nhóm RI, các lần ghi hình được thực hiện tại ba thời điểm trong quá trình học lái xe: sau khi bắt đầu học, khi đã tiến bộ để học các kỹ thuật phức tạp, và trước kỳ thi sát hạch.
Kết quả thực nghiệm
Kết quả sơ bộ cho thấy sự khác biệt về hiệu suất giữa những người mới học có kinh nghiệm với các trò chơi mô phỏng lái xe và những người hoàn toàn chưa có kinh nghiệm. Những người có kinh nghiệm liên quan thực hiện nhiệm vụ tốt hơn. Phân tích các điểm nhìn cho thấy khi kinh nghiệm tăng lên, người lái có xu hướng thực hiện ít lần cố định mắt (fixations) hơn nhưng thời gian mỗi lần cố định dài hơn, đồng thời tần suất các chuyển động mắt nhanh (saccades) giảm xuống. Các điểm nhìn tập trung nhiều trong dải từ 1 đến 3 độ dưới đường chân trời, nơi xuất hiện các điểm tiếp tuyến.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nhóm SE-4 (có kinh nghiệm) | 1 đối tượng |
| Cỡ mẫu nhóm SI-2 (có kinh nghiệm mô phỏng) | 1 đối tượng |
| Cỡ mẫu nhóm SI-3 (người mới hoàn toàn) | 1 đối tượng |
| Tần suất saccades/giây (SE-4) | 1,45 |
| Tần suất saccades/giây (SI-2) | 1,80 |
| Tần suất saccades/giây (SI-3) | 3,40 |
| Độ lệch chuẩn vị trí xe (SI-3, 0 độ) | 2,44 |
| Độ lệch chuẩn vị trí xe (SI-4, 0 độ) | 5,01 |
Bình luận: Thông tin theo Dishart và Land (1998); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học tập các cơ chế thị giác trong lái xe. Hạn chế của nghiên cứu là cỡ mẫu nhỏ và dữ liệu chưa đạt ý nghĩa thống kê đầy đủ tại thời điểm báo cáo. Các suy luận về việc chuyển đổi từ cơ chế phản hồi sang cơ chế dự đoán cần được kiểm chứng thêm trên quy mô lớn hơn.
Kết luận về sự phát triển hành vi lái xe
Mô hình hai hệ thống của Land và Horwood (1995) dường như được não bộ phát triển thông qua việc tiếp nhận các kích thích thị giác từ nhiệm vụ lái xe. Cơ chế phản hồi, sử dụng vị trí ngang của xe so với làn đường, được hình thành trước, sau đó mới đến cơ chế dự đoán sử dụng vị trí góc của điểm tiếp tuyến. Các quan sát cá nhân của tác giả gợi ý rằng giai đoạn phát triển thứ ba là khả năng điều chỉnh hành vi cho các tốc độ khác nhau và ước tính tốc độ tối ưu cho từng khúc cua, đòi hỏi sự tái hiệu chuẩn khi thay đổi phương tiện.
- Người mới học lái xe cần thời gian để phát triển cơ chế dự đoán dựa trên điểm tiếp tuyến.
- Kinh nghiệm lái xe (bao gồm cả mô phỏng) giúp giảm tần suất saccades và tăng thời gian cố định mắt.
- Việc sử dụng điểm tiếp tuyến giúp tối ưu hóa việc thu thập thông tin thị giác.
- Người lái có kinh nghiệm xử lý thông tin hiệu quả hơn, giảm nhu cầu thay đổi vị trí cố định mắt liên tục.
Tài liệu tham khảo:
Dishart, D.C. và Land, M.F., 1998, The Development of the Eye Movement Strategies of Learner Drivers, trong Eye Guidance in Reading and Scene Perception, G. Underwood (Biên tập), Elsevier Science Ltd., trang 419-429.