Phẫu thuật giải áp hốc mắt (Endoscopic Orbital Decompression - EOD) đã phát triển từ các phương pháp tiếp cận ngoài truyền thống sang kỹ thuật nội soi qua đường mũi, được Kennedy và cộng sự mô tả lần đầu vào đầu những năm 1990 để điều trị bệnh mắt do tuyến giáp (Thyroid Eye Disease - TED). Theo tài liệu của Coy và cộng sự (2021), mặc dù phẫu thuật này ngày càng phổ biến cho các bệnh lý hốc mắt bao gồm u, chấn thương, mạch máu và viêm, nhưng việc hiểu rõ các biến chứng tiềm ẩn là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân.
Biến chứng sớm và tức thì
Các biến chứng sớm thường liên quan đến tổn thương mạch máu và thần kinh. Tổn thương mạch máu, đặc biệt là động mạch mắt (Ophthalmic Artery - OA), có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như tụ máu hốc mắt và mù lòa toàn bộ. Động mạch mắt thường nằm ở vị trí phía dưới ngoài so với dây thần kinh thị giác (Optic Nerve - ON). Các nhánh cơ của động mạch mắt, đặc biệt là nhánh cấp máu cho cơ trực trong (Medial Rectus Muscle - MRM), là những vị trí dễ bị tổn thương nhất trong quá trình phẫu thuật. Ngoài ra, tổn thương các động mạch sàng trước và sau trong quá trình bóc tách tế bào sàng và mảnh giấy (Lamina Papyracea - LP) có thể gây chảy máu cam hoặc tụ máu hốc mắt. Các tổn thương thần kinh ít phổ biến hơn, ngoại trừ tổn thương dây thần kinh thị giác có thể gây mù lòa. Tổn thương các nhánh của dây thần kinh vận nhãn chi phối cơ trực trong và cơ trực dưới có thể gây song thị (diplopia).
Biến chứng muộn
Các biến chứng muộn thường bao gồm các vấn đề về xoang và hốc mắt. Viêm xoang mạn tính, u nhầy và tắc nghẽn mũi là những biến chứng thường gặp sau phẫu thuật. Tình trạng này có thể được hạn chế bằng cách thực hiện phẫu thuật tỉ mỉ và đánh giá nội soi sau mổ thường xuyên để ngăn ngừa dính và tắc nghẽn lỗ thông xoang. Lồi mắt (enophthalmos) có thể xảy ra do giảm thể tích hốc mắt quá mức, thường do lấy bỏ mỡ hốc mắt quá nhiều hoặc thoát vị mỡ. Song thị thường là tạm thời do thao tác trên cơ trực trong, nhưng có thể trở nên dai dẳng nếu có tổn thương cơ vận nhãn nghiêm trọng hoặc di lệch nhãn cầu.
Phòng ngừa biến chứng
Việc đánh giá trước phẫu thuật là bắt buộc, bao gồm việc lựa chọn bệnh nhân phù hợp và thời điểm phẫu thuật tối ưu. Đối với bệnh mắt do tuyến giáp, không nên phẫu thuật trong giai đoạn viêm cấp tính. Hình ảnh học trước phẫu thuật, đặc biệt là MRI có gadolinium, là cần thiết để xác định vị trí động mạch mắt và các dị dạng mạch máu. Trong quá trình phẫu thuật, việc sử dụng bipolar cautery cần thận trọng, tránh sử dụng trong khoang cơ để bảo vệ các cấu trúc thần kinh mạch máu quan trọng. Việc bảo tồn cấu trúc chống đỡ hốc mắt dưới trong (inferomedial orbital strut) và dây chằng quanh hốc mắt (periorbital sling) đã được chứng minh giúp giảm nguy cơ song thị sau phẫu thuật.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ biến chứng (Antisdel et al.) | 3,5% trong 86 ca phẫu thuật |
| Tỷ lệ rò dịch não tủy (CSF leak) | Dưới 0,7% tổng số biến chứng |
| Tỷ lệ động mạch mắt đi qua khe ổ mắt trên | 8% bệnh nhân |
| Khoảng cách an toàn cơ trực trong (MRM) | 1-2 mm lateral so với periorbita ở phía sau |
Bình luận: Thông tin theo Coy et al., 2021; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các biến chứng trong phẫu thuật nội soi hốc mắt đòi hỏi phẫu thuật viên phải có kiến thức giải phẫu sâu sắc về các biến thể của động mạch mắt và mối liên quan giữa cơ trực trong với mảnh giấy. Hạn chế lớn nhất của các nghiên cứu được trích dẫn là tính chất hồi cứu, do đó cần thận trọng khi ngoại suy tỷ lệ biến chứng cho các trung tâm có kinh nghiệm khác nhau.
- Luôn kiểm tra hình ảnh học trước phẫu thuật để xác định vị trí động mạch mắt.
- Tránh phẫu thuật giải áp hốc mắt trong giai đoạn viêm cấp của bệnh mắt do tuyến giáp.
- Sử dụng tưới rửa liên tục khi khoan ống thị giác để tránh tổn thương nhiệt.
- Bảo tồn cấu trúc chống đỡ hốc mắt dưới trong để giảm thiểu nguy cơ song thị.
- Thực hiện đánh giá nội soi mũi định kỳ sau phẫu thuật để ngăn ngừa dính và tắc nghẽn xoang.
Tài liệu tham khảo:
Coy, G., Mangussi-Gomes, J., & Stamm, A. C., 2021, Complications in Endoscopic Orbital Surgery, Endoscopic Surgery of the Orbit, 149-152.