Sự phát triển của võng mạc là một quá trình phức tạp, được điều phối bởi các tương tác phân tử tinh vi trong suốt giai đoạn phôi thai. Theo Ryan's Retina (2022), võng mạc bắt đầu hình thành từ hố thị giác (optic pit) ở ngày thứ 23 của thai kỳ, sau đó phát triển thành túi thị giác (optic vesicle) vào ngày thứ 25, tạo tiền đề cho sự biệt hóa các lớp tế bào thần kinh và biểu mô sắc tố.
Phôi thai học của mắt
Quá trình phát triển mắt đòi hỏi sự phối hợp giữa các mô, bao gồm ngoại bì thần kinh, mào thần kinh và trung mô quanh mắt. Túi thị giác gấp nếp tạo thành cốc thị giác (optic cup), với hai lớp mô: lớp ngoài là biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) và lớp trong là võng mạc thần kinh. Cuống thị giác kết nối võng mạc với não trung gian, tạo khung cho các sợi trục thần kinh thị giác. Khe phôi (embryonic fissure) đóng lại vào ngày thứ 33 ở người; sự đóng không hoàn toàn dẫn đến các dị tật như u hốc mắt (coloboma). Động mạch hyaloid cung cấp máu cho võng mạc phôi và thoái hóa trước khi sinh, để lại động mạch trung tâm võng mạc.
Xác định vùng mắt
Vùng mắt (eye field) được xác định sớm trong đĩa thần kinh thông qua các yếu tố phiên mã vùng mắt (EFTFs). Các nghiên cứu trên ếch và gà cho thấy sự bảo tồn tiến hóa cao trong quá trình này. Yếu tố phiên mã Rx (RAX ở người) là cần thiết cho giai đoạn sớm nhất, kích hoạt Pax6 - một gen kiểm soát chính. Sự misexpression của gen eyeless (tương đồng Pax6) ở ruồi giấm có thể tạo ra mắt lạc chỗ. Vùng mắt ban đầu liên tục trên đĩa thần kinh, sau đó bị chia tách bởi yếu tố từ trung bì trước dây sống (prechordal mesoderm), cụ thể là Sonic hedgehog (Shh). Thiếu hụt Shh dẫn đến tật một mắt (cyclopia).
Tạo hình võng mạc, RPE và các vùng trước của cốc thị giác
Sự biệt hóa giữa RPE và võng mạc thần kinh được điều khiển bởi các yếu tố phiên mã khác nhau: Vsx2/Chx10 xác định võng mạc thần kinh, trong khi Mitf xác định RPE. Các tín hiệu hòa tan như TGF-beta, BMP và Shh đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập số phận tế bào. Fibroblast growth factor (FGF) thúc đẩy sự biệt hóa võng mạc thần kinh bằng cách tăng cường Vsx2 và ức chế Mitf. Các nghiên cứu trên organoid võng mạc đã tái lập thành công quá trình này, tạo ra các cấu trúc phân lớp với tế bào hạch ở lớp đáy và tế bào cảm quang ở lớp đỉnh.
Sự hình thành các loại tế bào võng mạc
Các tế bào võng mạc được tạo ra theo một trình tự bảo tồn qua các loài, chia thành hai giai đoạn: giai đoạn đầu tạo tế bào hạch, tế bào nón và tế bào ngang; giai đoạn sau tạo tế bào que, tế bào lưỡng cực và tế bào Müller. Các tế bào tiền thân (progenitor cells) có tính đa tiềm năng, sự thay đổi năng lực (competence) của chúng theo thời gian được điều khiển bởi các yếu tố phiên mã và miRNA như let7, miR-125 và miR-9. Việc xóa gen DICER khiến các tế bào tiền thân bị "kẹt" ở trạng thái sớm.
Phát triển võng mạc trong
Sự phát triển võng mạc trong bắt đầu bằng sự biệt hóa của tế bào hạch võng mạc (RGC). Các tế bào này di cư đến lớp tế bào hạch (GCL) và bắt đầu kéo dài sợi trục. Sự phân lớp được điều hòa bởi các phân tử kết dính tế bào (CAMs) như N-cadherin. Các phân tử như Dscam, Sema6a và Plxna4 đóng vai trò quan trọng trong việc định hình các nhánh dendrite và sự phân lớp trong lớp rối trong (IPL). Các synapse đầu tiên xuất hiện giữa tế bào lưỡng cực và tế bào hạch, tạo ra các làn sóng hoạt động lan truyền trước khi tế bào lưỡng cực được tạo ra hoàn toàn.
Phát triển tế bào cảm quang
Tế bào nón được tạo ra trước tế bào que, nhưng tế bào que biểu hiện opsin sớm hơn. Sự biệt hóa tế bào cảm quang được điều khiển bởi Otx2, sau đó là Crx. Nrl thúc đẩy số phận tế bào que và ức chế số phận tế bào nón. Sự lựa chọn phân nhóm tế bào nón (S-opsin vs L/M-opsin) được điều khiển bởi Thrb2 và RXR-gamma. Các nghiên cứu trên organoid cho thấy võng mạc tự kiểm soát nồng độ hormone tuyến giáp để xác định loại tế bào nón.
Sự chết của tế bào hạch
Một lượng lớn tế bào hạch chết theo chương trình (apoptosis) trong quá trình phát triển do cạnh tranh yếu tố dinh dưỡng (trophic support) từ các đích đến như thể gối ngoài và lồi não trên. Các neurotrophin như BDNF và NT3 là yếu tố sống còn quan trọng. Tế bào hạch biểu hiện thụ thể TrkB và TrkC để đáp ứng với các yếu tố này. Các yếu tố phiên mã họ Brn3 cũng đóng vai trò thiết yếu trong sự sống còn của tế bào hạch.
Trưởng thành võng mạc
Võng mạc trưởng thành theo hướng từ trung tâm ra ngoại vi. Sự giãn nở của võng mạc do áp lực nội nhãn tăng dần dẫn đến mật độ tế bào hạch thấp hơn ở ngoại vi. Sự phát triển của hoàng điểm (fovea) ở linh trưởng bao gồm quá trình di cư tế bào, tạo ra một vùng lõm không có mạch máu, nơi các tế bào nón tập trung dày đặc.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Giai đoạn 3-4 tuần | Hố thị giác, túi thị giác; Gen: PAX6, SOX2, RAX, SHH, SIX3, BMP7; Phenotype: Anophthalmia |
| Giai đoạn 5 tuần | Cốc thị giác phân hóa RPE và võng mạc thần kinh; Gen: VSX2, BCOR, MAF, PAX2, BMP4; Phenotype: Microphthalmia |
| Giai đoạn 5.5-6 tuần | Thần kinh sinh, đóng khe màng mạch; Gen: ZFHX1B, VSX2, BCOR, MAF, PAX2, VAX2; Phenotype: Microphthalmia, coloboma |
| Giai đoạn 8-30 tuần | Histogenesis võng mạc thần kinh; Gen: AIPL1, CRX, CRB1, RPE65, GUCY2D, RPGRIP; Phenotype: Leber’s congenital amaurosis |
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina (2022); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các cơ chế phân tử được mô tả chủ yếu dựa trên mô hình động vật (chuột, gà, ếch) và organoid người. Cần lưu ý rằng sự khác biệt về loài có thể ảnh hưởng đến khả năng ngoại suy kết quả trong điều trị lâm sàng. Các yếu tố như Shh, Pax6, và các neurotrophin là nền tảng cho hiểu biết về bệnh lý bẩm sinh và thoái hóa võng mạc.
- Sử dụng organoid võng mạc để mô hình hóa các bệnh lý di truyền võng mạc ở người.
- Hiểu rõ vai trò của các yếu tố phiên mã (Pax6, Otx2, Nrl) trong việc xác định số phận tế bào võng mạc.
- Nhận diện các giai đoạn phát triển phôi thai quan trọng để dự đoán nguy cơ dị tật bẩm sinh (ví dụ: coloboma, anophthalmia).
- Ứng dụng kiến thức về các yếu tố sống còn (BDNF, NT3) trong nghiên cứu bảo vệ tế bào hạch ở bệnh Glaucoma.
Tài liệu tham khảo:
Thomas A. Reh, Kiara C. Eldred, Akshayalakshmi Sridhar, 2022, The Development of the Retina, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 14, pp. 364-377.