Nghiên cứu của Amiryaghoubi et al. (2026) trên tạp chí Experimental and Molecular Pathology đã tổng quan các tiến bộ trong kỹ thuật vật liệu nano (nanomaterials) nhằm cải thiện hiệu quả điều trị các bệnh lý nhãn khoa. Các bệnh lý ảnh hưởng đến cả phân đoạn trước và sau của mắt, như bệnh khô mắt (dry eye disease), viêm giác mạc (keratitis), glaucoma, đục thủy tinh thể (cataracts), bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy), tắc tĩnh mạch võng mạc (retinal vein occlusion) và các khối u nhãn khoa, vẫn là những nguyên nhân chính gây suy giảm thị lực toàn cầu.
Tổng quan về vật liệu nano trong nhãn khoa
Các liệu pháp truyền thống tại chỗ và toàn thân bị hạn chế bởi sự đào thải nhanh, khả năng thâm nhập qua các hàng rào nhãn khoa kém và sinh khả dụng thấp. Công nghệ nano (nanotechnology) đã giới thiệu một mô hình điều trị mang tính chuyển đổi bằng cách cho phép kiểm soát dược động học (pharmacokinetics), tăng cường khả năng thâm nhập mô và phân phối thuốc tại vị trí đích. Một loạt các vật liệu nano kỹ thuật bao gồm hạt nano polymer (polymeric nanoparticles), chất mang dựa trên lipid (lipid-based carriers), dendrimer, hạt nano kim loại và oxit kim loại, hệ thống silica trung tính (mesoporous silica systems), nanozyme ceri oxit (cerium oxide nanozymes), chấm lượng tử carbon (carbon quantum dots), nanogel và sợi nano (electrospun nanofibers) đã chứng minh khả năng tải thuốc cải thiện, giải phóng kéo dài và tương thích sinh học.
Vật liệu nano polymer và lipid
Hạt nano polymer (polymeric nanoparticles) được chế tạo từ các polymer tự nhiên, tổng hợp hoặc bán tổng hợp để giải quyết các hàng rào nhãn khoa cụ thể. Ví dụ, công thức ANP:PNA:NGF đã cải thiện chức năng thị giác và giảm tổn thương tế bào võng mạc trong mô hình cá ngựa vằn. Đối với bệnh khô mắt, hệ thống MPC-co-AA-NHS (MAN) đã kéo dài thời gian lưu trên bề mặt nhãn cầu. Trong khi đó, các chất mang dựa trên lipid (lipid-based nanocarriers) như hạt nano lipid (lipid nanoparticles - LNPs) là một trong những lớp linh hoạt nhất. Các nghiên cứu cho thấy LNPs có thể được thiết kế để điều chỉnh sự hòa tan thuốc, lưu giữ mô và động học giải phóng. Đặc biệt, LNPs đã nổi lên như các vector phi virus cho liệu pháp RNA và chỉnh sửa gen, với khả năng đạt được sự ức chế gen đáng kể trong các tế bào võng mạc.
Dendrimer và hạt nano vô cơ
Dendrimer là các cấu trúc nano phân tán đơn phân, phân nhánh cao, được nghiên cứu rộng rãi cho việc phân phối thuốc nhãn khoa nhờ kiến trúc có thể điều chỉnh. DenTimol, một liên hợp timolol dựa trên PAMAM, đã đạt được khoảng 8% sự thẩm thấu giác mạc trong 4 giờ và giảm áp lực nội nhãn (IOP) khoảng 30% trong 30 phút sau khi dùng tại chỗ ở chuột. Các hạt nano vô cơ (inorganic nanoparticles) như hạt nano bạc (AgNPs) và hạt nano vàng (AuNPs) cung cấp các chức năng không chỉ là chất mang thuốc mà còn có hoạt tính sinh học nội tại. AgNPs được nghiên cứu cho các ứng dụng chống nhiễm trùng, trong khi AuNPs được sử dụng cho các đầu dò hình ảnh, tác nhân quang nhiệt và các vật liệu nano hoạt tính sinh học.
Hệ thống phân phối hỗ trợ bởi thiết bị và AI
Các nền tảng phân phối xâm lấn tối thiểu như microneedle (MNs) và microrobot đang mở ra cơ hội mới. MNs cho phép phân phối thuốc chính xác, tại chỗ đến các mô nhãn khoa đích, vượt qua các hàng rào nhãn khoa. Trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (ML) đang chuyển đổi nhãn khoa bằng cách tăng tốc cả chẩn đoán nhãn khoa và thiết kế chất mang nano, cho phép mô hình hóa dự đoán các tương tác nano-sinh học, chiến lược phân phối cá nhân hóa và đánh giá bệnh theo thời gian thực.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu AI (DR) | 900 người tham gia, OCT và ảnh đáy mắt |
| Độ chính xác chẩn đoán Glaucoma (AI) | AUC 0.996, độ nhạy 96.2%, độ đặc hiệu 97.7% |
| Thời gian giải phóng thuốc (micelle F127/P104) | Khoảng 48 giờ |
| Tăng thẩm thấu giác mạc (dendrimer hydrogel) | Khoảng 17 lần so với dung dịch thuốc thông thường |
| Giảm áp lực nội nhãn (DenTimol) | Khoảng 30% trong 30 phút |
| Tỷ lệ chỉnh sửa gen (Cas9 mRNA/sgRNA-LNPs) | Lên đến 14.3% trong góc tiền phòng ở chuột |
Bình luận: Thông tin theo Amiryaghoubi et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về hiệu quả của vật liệu nano chủ yếu dựa trên các mô hình tiền lâm sàng (in vitro, in vivo trên động vật). Việc chuyển đổi sang lâm sàng đòi hỏi sự đánh giá nghiêm ngặt về tính an toàn lâu dài, đặc biệt là khả năng tích tụ của các hạt nano vô cơ trong các mô nhãn khoa.
- Ưu tiên phát triển các hệ thống phân phối thuốc dựa trên vật liệu nano có khả năng tương thích sinh học cao và khả năng phân hủy tốt.
- Cần chuẩn hóa các quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng để đảm bảo tính tái lập của các công thức nano.
- Tích hợp AI vào thiết kế và tối ưu hóa các chất mang nano để cá nhân hóa liệu pháp điều trị.
- Đánh giá toàn diện tính an toàn lâu dài, bao gồm độc tính tế bào, phản ứng viêm và chức năng võng mạc/thần kinh thị giác.
- Kết hợp các công nghệ phân phối hỗ trợ bởi thiết bị (như microneedle) để vượt qua các hàng rào nhãn khoa một cách hiệu quả và an toàn.
Tài liệu tham khảo:
Amiryaghoubi, N., Sadeghi, M., Sadeghi, F., Amirsaadat, S., Jaymand, M., Akbari, M., Liu, G., Jahanban Esfahlan, R., 2026. Advancing nanomaterials for treatment of eye diseases: a review. Experimental and Molecular Pathology, 148, 105087. DOI: 10.1016/j.yexmp.2026.105087