Hội thảo AIOC 2026 IC214 về quản lý mộng thịt (pterygium) đã cung cấp cái nhìn toàn diện về sự tiến hóa của các kỹ thuật phẫu thuật và chiến lược quản lý nội khoa trong hai thập kỷ qua. Mộng thịt được định nghĩa là sự tăng sinh dạng cánh hoặc hình tam giác, với tỷ lệ lưu hành toàn cầu dao động từ 15% đến 30%, tuy nhiên có sự khác biệt lớn về địa lý, ví dụ tại Ấn Độ tỷ lệ này dao động từ 7% đến 25% theo nghiên cứu năm 2021.
Bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ
Cơ chế bệnh sinh chính liên quan đến phơi nhiễm tia cực tím (UV) mãn tính, gây tổn thương oxy hóa và kích hoạt các tế bào sợi (fibroblast). Tia UV hội tụ tại vùng rìa giác mạc (limbus) gây tổn thương DNA của tế bào kết mạc, dẫn đến tăng sinh mạch máu và xơ hóa. Mặc dù trước đây từng được cho là do thiếu hụt tế bào gốc vùng rìa (limbal stem cell deficiency - LSCD), các nghiên cứu hiện nay khẳng định đây không phải là nguyên nhân chính trong các trường hợp mộng thịt thông thường. Các yếu tố khác bao gồm di truyền (tính trạng trội trên nhiễm sắc thể thường), viêm mãn tính và vai trò của virus u nhú ở người (human papilloma virus) trong một số trường hợp mộng thịt giả (pseudopterygium).
Lịch sử và sự tiến hóa của kỹ thuật phẫu thuật
Kỹ thuật cắt bỏ mộng thịt đã trải qua nhiều giai đoạn, từ cắt bỏ đơn thuần (simple avulsion) những năm 1950 với tỷ lệ tái phát rất cao, đến kỹ thuật củng mạc trần (bare sclera technique) cũng có tỷ lệ tái phát gần 100%. Các phương pháp hỗ trợ như sử dụng Mitomycin C (Mito C) hoặc xạ trị Strontium từng được áp dụng nhưng tiềm ẩn nguy cơ gây tan chảy củng mạc (scleral melt). Hiện nay, ghép kết mạc tự thân (conjunctival autograft) được coi là tiêu chuẩn vàng. Một kỹ thuật nâng cao được mô tả bởi Lawrence W. Hurst vào năm 2008, gọi là "perfect technique", bao gồm cắt bỏ rộng rãi kết mạc và bao Tenon, sau đó ghép kết mạc tự thân, cho thấy tỷ lệ tái phát gần như bằng 0 trong các nghiên cứu theo dõi dài hạn.
Quản lý nội khoa và thuật toán điều trị
Điều trị nội khoa chủ yếu nhằm kiểm soát triệu chứng, giảm viêm và tối ưu hóa bề mặt nhãn cầu. Các thuốc bao gồm chất bôi trơn, steroid liều thấp trong thời gian ngắn, và các thuốc điều hòa miễn dịch như Cyclosporine 0.05%. Anti-VEGF (anti-vascular endothelial growth factor) có thể được cân nhắc như một liệu pháp hỗ trợ trước phẫu thuật trong các trường hợp nguy cơ cao. Thuật toán điều trị tại các trung tâm chuyên khoa thường bắt đầu bằng việc phân loại tổn thương theo hoạt tính (đỏ, tăng sinh mạch) và tác động (loạn thị, đe dọa thị lực), sau đó ưu tiên ổn định bề mặt nhãn cầu trước khi can thiệp phẫu thuật.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lưu hành toàn cầu | 15% - 30% |
| Tỷ lệ lưu hành tại Ấn Độ | 7% - 25% (nghiên cứu năm 2021) |
| Tỷ lệ tái phát kỹ thuật củng mạc trần | Gần 100% |
| Tỷ lệ tái phát "perfect technique" | 0% - gần 0% (theo dõi 10 năm) |
| Nồng độ Cyclosporine | 0.05% |
Bình luận: Thông tin theo [AIOC 2026, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật như "perfect technique" đòi hỏi kỹ năng phẫu thuật cao và sự tỉ mỉ trong việc bóc tách bao Tenon. Việc sử dụng keo fibrin thay cho chỉ khâu giúp giảm thời gian phẫu thuật và tăng sự thoải mái cho bệnh nhân, nhưng cần lưu ý chi phí và kỹ thuật cắt tỉa keo dư thừa để tránh biến chứng.
- Ưu tiên ghép kết mạc tự thân cho mọi trường hợp mộng thịt nguyên phát.
- Sử dụng steroid liều thấp, ngắn hạn để kiểm soát viêm trước phẫu thuật.
- Cân nhắc kỹ thuật bóc tách rộng rãi bao Tenon trong các trường hợp tái phát nhiều lần.
- Giáo dục bệnh nhân về việc tránh dụi mắt sau phẫu thuật để giảm nguy cơ bong mảnh ghép.
- Cá nhân hóa việc sử dụng keo fibrin hoặc chỉ khâu dựa trên điều kiện kinh tế và kinh nghiệm phẫu thuật viên.
Tài liệu tham khảo:
AIOS Editor Proceedings, 2026, AIOC 2026 IC214 Pterygium management Revolution in Evolution, YouTube, Video ID: 4WfB79mJgKg.