Tiếp cận chẩn đoán và điều trị đau thần kinh giác mạc trong nhãn khoa lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

CataractCoach Podcast số 161 (2026) với khách mời TS.BS. Pedram Hamrah đã thảo luận chuyên sâu về các chiến lược quản lý bệnh lý bề mặt nhãn cầu, đặc biệt là đau thần kinh giác mạc (neuropathic corneal pain - NCP). Đây là một thách thức lâm sàng đòi hỏi sự chuyển dịch từ tư duy điều trị triệu chứng sang tiếp cận dựa trên cơ chế bệnh sinh.

Chiến lược quản lý đau thần kinh giác mạc

Việc điều trị NCP cần được xem xét như một "chiếc ghế ba chân", trong đó mỗi chân đại diện cho một cơ chế bệnh sinh cần được giải quyết đồng thời: viêm, tổn thương thần kinh và đau trung ương. Bác sĩ cần phân biệt rõ đau do viêm, đau thần kinh và đau qua trung gian trung ương (centralized pain). Việc chỉ tập trung vào một yếu tố sẽ không mang lại hiệu quả bền vững. Các liệu pháp tái tạo thần kinh như nước mắt tự thân hoặc các sản phẩm từ máu, kết hợp với thuốc chống viêm là cần thiết để ngăn chặn quá trình nhạy cảm hóa thần kinh do viêm. Ngoài ra, cần thực hiện xét nghiệm huyết thanh học mở rộng để tìm kiếm các nguyên nhân hệ thống tiềm ẩn như thiếu hụt vitamin, bệnh Celiac, hội chứng Sjogren hoặc các bệnh lý di truyền.

Vai trò của hiển vi đồng tiêu trong chẩn đoán

Hiển vi đồng tiêu (in vivo confocal microscopy) đóng vai trò như một phương pháp sinh thiết sống không xâm lấn, cho phép quan sát các thay đổi cấu trúc thần kinh mà đèn khe (slit lamp) không thể phát hiện được do giới hạn về độ phóng đại. Các vi u thần kinh giác mạc (micro corneal neuromas) – những khối phình ở đầu tận cùng của các sợi thần kinh tái tạo bất thường – là dấu hiệu quan trọng giúp chẩn đoán xác định. Việc phát triển phần mềm trí tuệ nhân tạo (AI) để tự động hóa chẩn đoán các vi u này đang giúp đưa kỹ thuật này từ nghiên cứu vào thực hành lâm sàng phổ thông, giúp bác sĩ quyết định liệu bệnh nhân cần điều trị tại chỗ hay cần phối hợp thuốc toàn thân.

Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng và điều trị toàn thân

Trong thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) đơn trung tâm kéo dài 12 tuần do Ocular Pharma tài trợ, việc sử dụng thuốc đã cho thấy kết quả khả quan ở một trong hai nồng độ thử nghiệm. Hiện nay, nghiên cứu đang được mở rộng thành thử nghiệm đa trung tâm với hơn 100 bệnh nhân. Đối với điều trị toàn thân, các thuốc nhóm thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCAs) như nortriptyline được ưu tiên nhờ tác dụng điều hòa thần kinh (neuromodulator) và hỗ trợ các vấn đề sức khỏe tâm thần đi kèm. Ngoài ra, naltrexone liều thấp (low-dose naltrexone) cũng được sử dụng như một chất ức chế thụ thể endorphin để tăng cường endorphin nội sinh và giảm viêm.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu thử nghiệm đa trung tâmHơn 100 bệnh nhân
Thời gian điều trị thử nghiệm12 tuần
Số lượng trung tâm thử nghiệmTài liệu không nêu
Độ phóng đại đèn khe50x
Độ phóng đại hiển vi đồng tiêu800x
Tỷ lệ mất sợi thần kinh ở giai đoạn 180%
Bình luận: Thông tin theo CataractCoach Podcast 161, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng TCAs và naltrexone liều thấp cho NCP là một hướng tiếp cận chuyên sâu, tuy nhiên cần thận trọng với các tác dụng phụ toàn thân và tương tác thuốc. Hạn chế của tài liệu là chưa cung cấp liều lượng cụ thể cho các thuốc toàn thân, bác sĩ cần tham khảo phác đồ chuyên khoa nội thần kinh hoặc đau học khi kê đơn.
  • Thực hiện đánh giá toàn diện, bao gồm cả sức khỏe tâm thần và các triệu chứng thần kinh hệ thống (tê, ngứa ran, ù tai) cho bệnh nhân đau mắt mạn tính.
  • Sử dụng bảng câu hỏi đánh giá đau (như Ocular Pain Assessment Survey) để tiết kiệm thời gian và thu thập dữ liệu hệ thống.
  • Cân nhắc kéo dài thời gian giảm liều steroid (tối đa 3 tháng) đối với bệnh nhân có nguy cơ viêm rebound cao hoặc bệnh lý tự miễn.
  • Chuyển gửi bệnh nhân đến trung tâm chuyên sâu nếu điều trị tại chỗ không cải thiện triệu chứng sau khi đã loại trừ các bệnh lý bề mặt nhãn cầu thông thường.
  • Duy trì sự tò mò lâm sàng, tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ thay vì chỉ điều trị triệu chứng bằng các thuốc nhỏ mắt palliative.

Tài liệu tham khảo:

Uday Devgan, 2026, 161: CataractCoach Podcast 161: Pedram Hamrah MD, CataractCoach.com, Video ID: 5xTdoEY6DWs.

Xem thêm