Bài giảng tại AIOC 2026 về chủ đề lác liệt mắc phải ở trẻ em nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá toàn diện khi trẻ xuất hiện lác khởi phát đột ngột. Theo dữ liệu được trình bày, 24,03% trẻ em có lác khởi phát đột ngột tiềm ẩn một tình trạng cấp cứu thần kinh, đòi hỏi bác sĩ nhãn khoa phải cảnh giác cao độ để không bỏ sót các bệnh lý nguy hiểm.
Tầm quan trọng của lác liệt mắc phải ở trẻ em
Lác liệt mắc phải ở trẻ em được ví như "phần nổi của tảng băng chìm". Các nguyên nhân gây bệnh rất đa dạng, bao gồm chấn thương, viêm nhiễm, nhiễm trùng và các bệnh lý hệ thần kinh trung ương (CNS). Các khối u ác tính và bệnh lý CNS chiếm khoảng 10% các trường hợp trình diện lâm sàng. Do đó, khi một trẻ đến khám vì lác khởi phát đột ngột, bác sĩ không nên chỉ đơn thuần hẹn tái khám chuyên khoa lác mà cần thực hiện đánh giá nhãn khoa hoàn chỉnh ngay lập tức để loại trừ các nguyên nhân đe dọa tính mạng.
Dấu hiệu nhận biết và cảnh báo đỏ
Việc thăm khám trẻ em thường khó khăn do trẻ không hợp tác, vì vậy bác sĩ cần quan sát kỹ các dấu hiệu khách quan. Các dấu hiệu cảnh báo đỏ (red flag signs) bao gồm: tư thế đầu bất thường mới xuất hiện, hạn chế vận động nhãn cầu, sụp mi (ptosis), lồi mắt (proptosis), xuất huyết dưới kết mạc (ecchymosis) và phù gai thị. Các dấu hiệu thần kinh quan trọng cần tìm kiếm là phản xạ đồng tử với ánh sáng (RAPD), đồng tử không đều (anisocoria), dấu hiệu tăng áp lực nội sọ (ICT) như đau đầu, nôn và mất điều hòa (ataxia). Ngoài ra, cần khai thác kỹ tiền sử chấn thương, nhiễm trùng hoặc sốt. Trẻ lớn có thể than phiền về nhìn đôi (double vision).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lác khởi phát đột ngột có cấp cứu thần kinh | 24,03% |
| Tỷ lệ u ác tính và bệnh lý CNS | 10% |
| Nguy cơ cấp cứu thần kinh khi lác kèm sụp mi | 30 lần |
| Nguy cơ cấp cứu thần kinh khi lác kèm phù gai thị hai bên | 20 lần |
| Tỷ lệ rủi ro nhược thị (amblyopia) | 77% |
Chiến lược chẩn đoán và quản lý
Quy trình chẩn đoán bắt đầu bằng việc quan sát tư thế đầu, sử dụng nghiệm pháp mắt búp bê (doll's eye maneuver) để đánh giá vận động nhãn cầu. Việc xác định lác là liệt hay hạn chế (restrictive strabismus) dựa trên tính chất không đồng hướng (incomitance) là chìa khóa. Sử dụng ảnh chụp gia đình cũ (fat scan hoặc family album tomography) rất quan trọng để xác định thời điểm khởi phát chính xác. MRI là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán, ngoại trừ các trường hợp chấn thương cấp tính. Đối với liệt dây thần kinh số 3, cần đặc biệt lưu ý nguy cơ phình mạch, u hoặc xuất huyết. Đối với liệt dây thần kinh số 6, cần loại trừ u cầu não (pontine glioma). Sau khi ổn định tình trạng cấp cứu, bác sĩ nhãn khoa cần quản lý nhược thị bằng che mắt (patching) và chỉnh kính, sau đó mới can thiệp lác bằng Botox, lăng kính hoặc phẫu thuật.
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng ảnh cũ để phân biệt lác mắc phải và lác bẩm sinh là một kinh nghiệm lâm sàng giá trị. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp chi tiết về phác đồ liều lượng cụ thể cho các thuốc điều trị nội khoa, chỉ nêu chung về việc sử dụng steroid trong 6 tuần.
- Luôn kiểm tra kỹ tiền sử và ảnh cũ của trẻ khi có lác khởi phát đột ngột.
- Không bỏ qua các dấu hiệu thần kinh như RAPD, phù gai thị hoặc dấu hiệu tăng áp lực nội sọ.
- Phối hợp chặt chẽ với bác sĩ thần kinh/ngoại thần kinh trong các trường hợp nghi ngờ u hoặc bệnh lý CNS.
- Ưu tiên điều trị nhược thị song song với việc quản lý nguyên nhân gây liệt dây thần kinh.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Neena R, 2026, Is This an Acquired Paralytic Strabismus?, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: nkF-9wgVIro.