Bài giảng tại hội thảo AIOS 2026 về chủ đề lác do thầy thuốc (iatrogenic strabismus) đã phân tích các ca lâm sàng cụ thể, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định nguyên nhân và cá thể hóa điều trị. Lác do thầy thuốc là biến chứng phức tạp, thường xuất hiện sau các can thiệp nhãn khoa hoặc phẫu thuật vùng hốc mắt, đòi hỏi sự phối hợp liên chuyên khoa để đạt được vùng thị giác hai mắt (dipopia free zone) ổn định cho bệnh nhân.
Nguyên nhân gây lác do thầy thuốc
Các nguyên nhân phổ biến dẫn đến lác do thầy thuốc bao gồm phẫu thuật đai củng mạc (scleral buckle surgery), phẫu thuật thiết bị dẫn lưu glaucoma, chấn thương hốc mắt, phẫu thuật xoang qua đường mũi (endonasal sinus surgery) và gây tê cạnh nhãn cầu (peribulbar block) trong phẫu thuật đục thủy tinh thể. Trong phẫu thuật xoang, tổn thương cơ trực (thường là cơ trực trong hoặc cơ trực trên) có thể xảy ra do sự xâm lấn của phẫu thuật viên hoặc do tổn thương thành xương hốc mắt. Đối với phẫu thuật đai củng mạc, việc đặt đai có thể gây hạn chế vận nhãn cơ học, dẫn đến song thị (diplopia). Ngoài ra, gây tê cạnh nhãn cầu có thể gây độc tính cơ (myotoxicity), đặc biệt ở bệnh nhân nhược cơ (myasthenia gravis), làm trầm trọng thêm tình trạng lác sẵn có.
Quản lý lác sau phẫu thuật đai củng mạc
Việc quản lý lác sau phẫu thuật đai củng mạc cần được cá thể hóa. Các nghiên cứu cho thấy không có quy trình duy nhất nào ưu việt hơn; việc tháo bỏ một phần đai củng mạc có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc tái bám cơ nếu vị trí bám cơ nằm ngay tại vị trí đai. Nếu vị trí bám cơ nằm phía sau đai, phẫu thuật viên có thể thực hiện phẫu thuật lùi cơ kiểu hang-back (hang-back recession) sau khi bóc tách cẩn thận. Cần lưu ý rằng việc cố gắng luồn cơ xuống dưới đai là rất nguy hiểm do nguy cơ gây mỏng củng mạc nghiêm trọng, thậm chí gây hở củng mạc, đòi hỏi phải sử dụng mảnh ghép củng mạc (scleral patch graft) để xử lý.
Quản lý lác sau phẫu thuật xoang và glaucoma
Đối với lác sau phẫu thuật xoang, việc đánh giá trước phẫu thuật bằng MRI là cần thiết để xác định tổn thương cơ trực và thành hốc mắt. Trong các ca tổn thương cơ trực trong, phẫu thuật chỉnh lác theo giai đoạn (staged procedures) như lùi cơ trực ngoài và chuyển vị cơ thường được chỉ định để cải thiện tình trạng lác. Đối với phẫu thuật glaucoma, lác có thể xảy ra do cơ chế cơ học hoặc rối loạn cảm giác. Phẫu thuật viên cần đánh giá hạn chế vận nhãn cơ học trước phẫu thuật, tư vấn kỳ vọng thực tế cho bệnh nhân và tránh các phẫu thuật cắt ngắn cơ (resection) quá mức khi chưa giải quyết thành phần hạn chế vận nhãn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu series | 5 bệnh nhân sau chấn thương hoặc phẫu thuật FESS |
| Kết cục sau phẫu thuật FESS | 1 bệnh nhân dùng lăng kính, 3 bệnh nhân theo dõi, 1 bệnh nhân mất dấu |
| Biến chứng phẫu thuật đai củng mạc | Hạn chế vận nhãn, song thị, mỏng củng mạc |
| Xử trí lác sau phẫu thuật xoang | Phẫu thuật chỉnh lác theo giai đoạn, lùi cơ, chuyển vị cơ |
| Khuyến cáo gây tê | Cân nhắc gây tê tại chỗ (topical) cho bệnh nhân nhược cơ |
Bình luận: Thông tin theo Dr. Manjushree Bhate, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị là chìa khóa, đặc biệt trong các ca lác do thầy thuốc có cơ chế hỗn hợp (hạn chế và liệt cơ). Hạn chế của tài liệu là cỡ mẫu nhỏ (series 5 ca), do đó các chiến lược phẫu thuật cần được cân nhắc dựa trên tình trạng giải phẫu cụ thể của từng bệnh nhân thay vì áp dụng công thức cứng nhắc.
- Ưu tiên gây tê tại chỗ (topical anesthesia) cho bệnh nhân nhược cơ khi phẫu thuật đục thủy tinh thể để tránh độc tính cơ từ thuốc tê.
- Không cố gắng luồn cơ xuống dưới đai củng mạc vì nguy cơ gây mỏng củng mạc nghiêm trọng.
- Thực hiện phẫu thuật chỉnh lác theo giai đoạn đối với các trường hợp tổn thương cơ phức tạp sau phẫu thuật xoang.
- Sử dụng MRI để đánh giá tình trạng cơ trực và thành hốc mắt trước khi can thiệp phẫu thuật chỉnh lác do thầy thuốc.
- Cá thể hóa việc tháo bỏ hoặc giữ lại đai củng mạc dựa trên vị trí bám cơ và mức độ hạn chế vận nhãn.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Manjushree Bhate, 2026, Iatrogenic strabismus case based approach, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: kGPVGumtfTQ.