Tối ưu hóa bề mặt nhãn cầu trong phẫu thuật đục thủy tinh thể: Tiếp cận từ khô mắt

Bs Ngô Hữu Thế
4.11.26
Last Updated

Bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (chủ đề Dry Eye Diaries) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán và quản lý khô mắt trước phẫu thuật đục thủy tinh thể để đảm bảo kết quả thị giác tối ưu. Khô mắt thường bị bỏ sót, là nguyên nhân hàng đầu gây không hài lòng ở những bệnh nhân có thị lực 6/6 sau phẫu thuật do ảnh hưởng đến chất lượng thị giác thay vì số lượng thị giác.

Tầm quan trọng của khô mắt trong phẫu thuật đục thủy tinh thể

Phim nước mắt đóng góp 2/3 công suất khúc xạ của mắt, do đó bất kỳ sự bất ổn nào cũng ảnh hưởng trực tiếp đến bề mặt khúc xạ. Hơn 80% bệnh nhân phẫu thuật đục thủy tinh thể có tình trạng khô mắt, trong đó 20% đã có khô mắt từ trước và 60% không được chẩn đoán trước phẫu thuật. Khô mắt tiền phẫu có thể gây ra các hệ lụy nghiêm trọng như: đo keratometry không ổn định, tính toán công suất IOL (Intraocular Lens) sai lệch, trục loạn thị không nhất quán, dẫn đến sai số khi đặt IOL toric và sự không hài lòng của bệnh nhân với các loại IOL cao cấp (premium IOL).

Phân tích ca lâm sàng và cơ chế bệnh sinh

Tác giả trình bày các ca lâm sàng minh họa: (1) Bệnh nhân 62 tuổi, đái tháo đường, sau phẫu thuật bị viễn thị 1.5 diopter do khô mắt không được chẩn đoán làm thay đổi độ cong giác mạc, dẫn đến ước tính sai công suất giác mạc. (2) Bệnh nhân 65 tuổi có loạn thị giả (pseudoastigmatism) 2.1 diopter, sau 2-3 tuần điều trị bằng nước mắt nhân tạo, loạn thị giảm xuống 0.5-0.6 diopter. (3) Bệnh nhân 67 tuổi bị rối loạn chức năng tuyến Meibomian (Meibomian Gland Dysfunction - MGD) sau phẫu thuật. MGD thường trầm trọng hơn sau phẫu thuật do viêm, stress, tiếp xúc với ánh sáng kính hiển vi và giảm chớp mắt. Intraoperatively (trong phẫu thuật), các yếu tố như tưới rửa liên tục, povidone iodine, độc tính quang học và chấn thương phẫu thuật do vành mi hoặc vòng hút (suction ring) làm tổn thương bề mặt nhãn cầu và các dây thần kinh giác mạc, tạo ra vòng xoắn bệnh lý gây khô mắt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ khô mắt sau phẫu thuậtHơn 80% bệnh nhân
Tỷ lệ khô mắt có sẵn20% bệnh nhân
Tỷ lệ khô mắt không được chẩn đoán trước phẫu60% bệnh nhân
Ngưỡng chênh lệch đo đạc nhất quánDưới 0.25 diopter
Tỷ lệ MGD sau phẫu thuật40 đến 60% bệnh nhân
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt giữa khô mắt và vấn đề về IOL (như lệch trục hoặc nghiêng IOL) dựa trên triệu chứng thị lực dao động (fluctuating vision) cải thiện sau khi chớp mắt. Cần lưu ý rằng việc chẩn đoán MGD và khô mắt cần thực hiện hệ thống trước phẫu thuật để tránh các sai số khúc xạ không đáng có.

Chiến lược tối ưu hóa bề mặt nhãn cầu

Tối ưu hóa bề mặt nhãn cầu là bước thiết yếu, cần thực hiện trước phẫu thuật từ 2 đến 4 tuần. Các bước bao gồm: (1) Sàng lọc tiền phẫu bằng bệnh sử, tiền sử dùng thuốc và thang điểm OSDI (Ocular Surface Disease Index). (2) Khám tại ghế (chair side) bao gồm đánh giá chiều cao sụn nước mắt, bờ mi, MGD, nghiệm pháp Schirmer và thời gian vỡ phim nước mắt (Tear Breakup Time - TBUT). (3) Thực hiện đo biometry trước các xét nghiệm xâm lấn và trên mắt chưa nhỏ giãn đồng tử để đảm bảo cố định tốt. (4) Trong phẫu thuật, cần sử dụng bộ lọc ánh sáng, giảm thời gian phẫu thuật, tưới rửa hợp lý, thao tác nhẹ nhàng và thận trọng với phẫu thuật hỗ trợ laser (femto laser assisted surgery) do tác động của vòng hút lên bề mặt nhãn cầu.

  • Luôn kiểm tra phim nước mắt trước khi đổ lỗi cho IOL ở bệnh nhân không hài lòng sau phẫu thuật.
  • Thực hiện tối ưu hóa bề mặt nhãn cầu ít nhất 2-4 tuần trước khi đo đạc công suất IOL.
  • Đảm bảo có ít nhất 2-3 lần đo keratometry nhất quán (chênh lệch < 0.25 diopter) trước khi quyết định phẫu thuật.
  • Sử dụng các dấu hiệu lâm sàng như thị lực cải thiện sau chớp mắt để phân biệt khô mắt với các vấn đề về IOL.
  • Tư vấn kỹ cho bệnh nhân về tình trạng khô mắt có thể trầm trọng hơn sau phẫu thuật để quản lý kỳ vọng.

Tài liệu tham khảo:

Anshu Khare, 2026, AIOC 2026 IC42 T Dr Anshu Khare Dry Eye Diaries, All India Ophthalmological Society (AIOS) Proceedings, Video ID: wLcvuU9kq0o.

Xem thêm