Tại hội thảo AIOC 2026, bài giảng của GS. Neelima Mehrotra đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tối ưu hóa điều trị khô mắt thông qua quy trình đánh giá lâm sàng có hệ thống. Khô mắt hiện nay được xem như một đại dịch, đòi hỏi bác sĩ phải nhìn nhận xa hơn các triệu chứng đơn thuần để xác định các yếu tố căn nguyên (drivers) thay vì chỉ tập trung vào việc kê đơn nước mắt nhân tạo.
Đánh giá lâm sàng và phân loại khô mắt
Theo hướng dẫn từ DEWS III, việc chẩn đoán khô mắt không chỉ dừng lại ở việc xác định tình trạng thiếu hụt nước mắt (aqueous deficiency) hay khô mắt do bay hơi (evaporative dry eye). Bác sĩ cần thực hiện một quy trình đánh giá phương pháp luận, bắt đầu từ việc khai thác bệnh sử chi tiết, đánh giá lối sống và các bệnh lý toàn thân như viêm khớp dạng thấp (rheumatoid arthritis) hoặc hội chứng Sjögren. Việc lắng nghe bệnh nhân là chìa khóa để định hướng chẩn đoán chính xác. Ngoài ra, cần chú ý đến các yếu tố môi trường như thời tiết khô hanh, sử dụng điều hòa nhiệt độ (AC) thường xuyên và thời gian sử dụng màn hình (screen time) kéo dài, vốn là những yếu tố nguy cơ phổ biến trong bối cảnh hiện đại.
Công cụ đánh giá và xét nghiệm khách quan
Việc đánh giá triệu chứng nên được thực hiện thông qua các bảng câu hỏi chuẩn hóa. Tác giả khuyến nghị sử dụng OSDI-6 (Ocular Surface Disease Index-6) vì tính ngắn gọn, dễ thực hiện cho bệnh nhân tại khu vực chờ. Sau khi đánh giá chủ quan, các xét nghiệm khách quan là bắt buộc để xác định mức độ nghiêm trọng của bệnh. Các kỹ thuật bao gồm kiểm tra NIBUT (Non-Invasive Break-Up Time), TBUT (Tear Break-Up Time) - tiêu chuẩn vàng lâu đời, nhuộm bề mặt nhãn cầu (ocular surface staining) bằng lissamine green hoặc rose bengal để phát hiện tổn thương kết mạc và lid wiper epitheliopathy. Đo độ thẩm thấu nước mắt (tear osmolarity) với ngưỡng >308 mOsm/L được xem là một dấu ấn quan trọng, cùng với việc đánh giá chiều cao sụn mi (tear meniscus height) và chức năng tuyến Meibomian.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Ngưỡng thẩm thấu nước mắt | >308 mOsm/L |
| Bảng câu hỏi triệu chứng | OSDI-6 (6 câu hỏi) |
| Thời gian theo dõi | 4 đến 6 tuần đến 6 tháng |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị dựa trên căn nguyên thay vì chỉ dùng nước mắt nhân tạo. Cần lưu ý rằng việc sử dụng máy tạo độ ẩm và điều chỉnh hướng gió điều hòa là những can thiệp đơn giản nhưng thường bị bỏ qua trong thực hành lâm sàng.
Chiến lược quản lý và theo dõi dài hạn
Quản lý khô mắt cần dựa trên mức độ nặng (nhẹ, trung bình, nặng). Việc theo dõi dọc (longitudinal care) là cực kỳ quan trọng để đánh giá hiệu quả điều trị và tuân thủ của bệnh nhân. Bác sĩ cần điều chỉnh thuốc theo tiến triển, ví dụ như giảm dần (taper) steroid và thay thế bằng cyclosporine, hoặc chuyển sang các loại nước mắt nhân tạo không chất bảo quản (preservative-free lubricants). Cần giáo dục bệnh nhân về quy tắc 20-20-20 khi sử dụng màn hình. Một điểm lưu ý quan trọng là hiện tượng chảy nước mắt phản xạ (reflex tearing) ở bệnh nhân khô mắt, đòi hỏi bác sĩ phải giải thích rõ cho bệnh nhân hiểu rằng mắt họ đang khô chứ không phải đang thừa nước mắt. Các biện pháp hỗ trợ khác bao gồm sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng điều hòa và duy trì lượng nước uống đầy đủ.
- Luôn khai thác bệnh sử toàn thân để tìm căn nguyên thay vì chỉ điều trị triệu chứng tại mắt.
- Sử dụng các bảng câu hỏi ngắn như OSDI-6 để tăng tỷ lệ tuân thủ của bệnh nhân.
- Kiểm tra kỹ bờ mi và chức năng tuyến Meibomian trong mọi trường hợp khô mắt.
- Giáo dục bệnh nhân về quy tắc 20-20-20 và kiểm soát môi trường làm việc (độ ẩm, hướng gió điều hòa).
- Theo dõi định kỳ từ 4-6 tuần để điều chỉnh phác đồ, ưu tiên chuyển sang thuốc không chất bảo quản khi điều trị kéo dài.
Tài liệu tham khảo:
Neelima Mehrotra, 2026, Optimization of treatment with methodical clinical assessment and follow-up, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: KP2cLiQh01c.