Cập nhật chẩn đoán và quản lý bệnh lý võng mạc: Sarcoidosis, ROP và AMD

Bs Ngô Hữu Thế
16.11.26
Last Updated

Chẩn đoán và quản lý Ocular Sarcoidosis

Tại hội thảo AIOC 2026, chủ đề về bệnh lý võng mạc đã được thảo luận thông qua các ca lâm sàng và hướng dẫn thực hành. Ocular sarcoidosis là một bệnh lý viêm màng bồ đào (uveitis) có thể gây ra các biểu hiện đa dạng tại mắt. Một ca lâm sàng điển hình là bệnh nhân nữ 38 tuổi, biểu hiện nhìn mờ và ruồi bay (floaters) trong khoảng 1 tháng, kèm theo các tổn thương da màu tím ở mũi và má. Trên soi đáy mắt, bệnh nhân có hình ảnh "candle wax drippings" (dịch tiết dạng nến) và các mảng viêm hắc mạc (choroiditis). Chẩn đoán xác định thường dựa vào sinh thiết tổn thương (da hoặc hạch) cho thấy các u hạt không hoại tử (non-necrotizing granulomas). Các tiêu chuẩn chẩn đoán ocular sarcoidosis đã được cập nhật vào năm 2018, phân loại thành xác định (definite), giả định (presumed) hoặc có khả năng (probable) dựa trên kết hợp giữa thăm khám hệ thống và biểu hiện tại mắt.

Các dấu hiệu lâm sàng gợi ý sarcoidosis bao gồm viêm màng bồ đào hạt (granulomatous uveitis) với tủa sau giác mạc (KPs) kích thước lớn hoặc nhỏ, nốt mống mắt, nốt vùng bè (trabecular meshwork nodules), dính mống mắt trước ngoại vi, viêm dịch kính (vitritis) dạng "snowballs", tổn thương hắc võng mạc ngoại vi, viêm mạch võng mạc (retinal vasculitis) và u hạt đĩa thị. Việc sinh thiết mô là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán, đặc biệt khi tìm thấy các u hạt "naked" (không có vòng lympho bao quanh rõ rệt). Trong điều trị, prednisone toàn thân và các thuốc sinh học như adalimumab được sử dụng để kiểm soát viêm trước khi can thiệp phẫu thuật đục thủy tinh thể.

Quản lý Retinopathy of Prematurity (ROP)

Bệnh võng mạc trẻ sinh non (ROP) là một rối loạn tăng sinh mạch máu võng mạc, là nguyên nhân gây mù lòa có thể phòng ngừa được nếu có lộ trình sàng lọc kỷ luật. Tại Ấn Độ, có khoảng 3,01 triệu ca sinh non mỗi năm. ROP tiến triển qua hai giai đoạn: giai đoạn 1 liên quan đến tình trạng tăng oxy tương đối làm gián đoạn tăng trưởng mạch máu sinh lý, và giai đoạn 2 khi võng mạc vô mạch trở nên thiếu oxy, dẫn đến tăng VEGF và hình thành các mạch máu bệnh lý, gây co kéo và bong võng mạc. Việc ghi chép hồ sơ theo tiêu chuẩn ICROP 3 (International Classification of Retinopathy of Prematurity) là bắt buộc, bao gồm: giai đoạn (stage), vị trí (zone), phạm vi (clock hours) và hoạt tính mạch máu (plus/pre-plus disease).

Tiêu chuẩn sàng lọc áp dụng cho trẻ có tuổi thai dưới 34 tuần, cân nặng lúc sinh dưới 2 kg, hoặc trẻ sinh từ 34-36 tuần có các yếu tố nguy cơ như hỗ trợ oxy, RDS, nhiễm trùng huyết, truyền máu, ngưng thở, xuất huyết não thất (IVH) hoặc tăng cân kém. Lần khám đầu tiên nên thực hiện ở 4 tuần tuổi sau sinh hoặc trước 30 ngày tuổi. Laser quang đông là phương pháp điều trị tiêu chuẩn, trong khi anti-VEGF đóng vai trò quan trọng trong các trường hợp ROP vùng 1 (zone 1) hoặc ROP tiến triển mạnh (aggressive posterior ROP). Phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) được chỉ định cho các giai đoạn 4 và 5.

Biomarkers trong neovascular AMD

Trong bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già tân mạch (neovascular AMD), các chỉ số trên OCT và OCTA (Optical Coherence Tomography Angiography) đóng vai trò quan trọng trong tiên lượng thị lực. Độ dày võng mạc trung tâm (central retinal thickness) là một chỉ số định lượng quan trọng; các nghiên cứu như CAT trial cho thấy cả độ dày quá cao hoặc quá thấp đều liên quan đến tiên lượng thị lực kém. Sự dao động (fluctuation) của độ dày võng mạc cũng là yếu tố tiên lượng xấu. Dịch trong võng mạc (intraretinal fluid - IRF) là một biomarker tiên lượng âm tính, cần phân biệt giữa dịch xuất tiết (exudative) và dịch thoái hóa (degenerative). Dịch dưới võng mạc (subretinal fluid - SRF) thường là biomarker tiên lượng dương tính, đáp ứng tốt với anti-VEGF.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu ROP (Ấn Độ)3,01 triệu ca sinh non/năm
Tiêu chuẩn sàng lọc ROPTuổi thai <34 tuần hoặc cân nặng <2 kg
Thời điểm khám ROP lần đầu4 tuần tuổi sau sinh hoặc trước 30 ngày tuổi
Biomarker tiên lượng âm tính (AMD)Dịch trong võng mạc (IRF), SHRM
Biomarker tiên lượng dương tính (AMD)Dịch dưới võng mạc (SRF), độ dày hắc mạc dưới hoàng điểm
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các biomarker trong AMD cần được đánh giá theo từng bệnh nhân cụ thể, không nên chỉ dựa vào một lần chụp OCT duy nhất. Việc phân biệt dịch thoái hóa và dịch xuất tiết trên OCT là một thách thức lâm sàng, đòi hỏi kinh nghiệm đọc phim và theo dõi đáp ứng với điều trị anti-VEGF.
  • Thiết lập hệ thống sàng lọc ROP tại NICU là bắt buộc để tránh bỏ sót bệnh nhân.
  • Ghi chép hồ sơ ROP phải tuân thủ đúng phân loại ICROP 3 để đảm bảo tính nhất quán trong theo dõi.
  • Sử dụng OCTA để phân biệt tân mạch võng mạc với các tổn thương khác trong AMD.
  • Cá thể hóa phác đồ điều trị anti-VEGF dựa trên các biomarker như SRF và IRF.
  • Thực hiện sinh thiết mô trong sarcoidosis khi các dấu hiệu lâm sàng không điển hình.

Tài liệu tham khảo:

AIOS Editor, 2026, AIOC 2026 - GP78 Retina, YouTube Channel: aioseditorproceedings, Video ID: cf29I5u62qU.

Xem thêm