Tối ưu hóa tính toán công suất thủy tinh thể nhân tạo trong phẫu thuật thay thủy tinh thể khúc xạ

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

Nghiên cứu tổng quan hệ thống (narrative review) thực hiện đến tháng 3 năm 2026 trên các cơ sở dữ liệu PubMed, Scopus và Web of Science đã đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến độ chính xác của việc tính toán công suất thủy tinh thể nhân tạo (IOL power calculation) và các chiến lược tối ưu hóa khả năng dự đoán khúc xạ ở những mắt có giải phẫu không điển hình, phẫu thuật khúc xạ trước đó hoặc có đặt thủy tinh thể nhân tạo trong mắt (phakic intraocular lenses).

Tính toán công suất IOL trong thay thủy tinh thể khúc xạ ở mắt chưa từng phẫu thuật

Trong phẫu thuật thay thủy tinh thể khúc xạ (refractive lens exchange), bệnh nhân thường trẻ hơn, có thủy tinh thể mỏng hơn (LT) do không có thay đổi đục thủy tinh thể và thường xuyên bị bất đồng khúc xạ, dẫn đến các cấu hình mắt lệch xa so với bình thường. Một nghiên cứu gần đây trên 748 mắt đã xác định LT là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sai số dự đoán (prediction error - PE) đối với các công thức Hill-RBF, Hoffer QST và Pearl-DGS. Kết quả cho thấy khi LT tăng, sai số tăng với Hill-RBF và Hoffer QST nhưng lại giảm với Pearl-DGS, gợi ý hiệu suất kém hơn của Pearl-DGS ở các thủy tinh thể mỏng (< 4.0 mm). Không có mối liên hệ đáng kể nào với LT được quan sát thấy ở các công thức còn lại.

Tính toán công suất IOL ở mắt cận thị trục

Ở những mắt có chiều dài trục nhãn cầu (AL) lớn, các công thức tính toán IOL truyền thống có xu hướng tạo ra kết quả viễn thị ngoài ý muốn. Hai yếu tố chính gây phức tạp là đo AL không chính xác và sự dịch chuyển các mặt phẳng chính (principal planes) trong các thấu kính công suất âm. Trong trường hợp có staphyloma, AL có thể bị đánh giá thấp, đặc biệt là với siêu âm. Sinh trắc học quang học (optical biometry) đã cải thiện hạn chế này thông qua việc cố định tốt hơn và xác định điểm phản xạ võng mạc. Tuy nhiên, ở những mắt rất dài, dịch kính đóng góp chủ yếu vào tổng AL, và việc sử dụng chỉ số khúc xạ nhóm cố định có thể gây sai số. Các thấu kính công suất âm có hình học khác biệt, làm thay đổi mối quan hệ giữa vị trí vật lý và hiệu ứng khúc xạ cuối cùng, đòi hỏi phải tối ưu hóa cụ thể.

Tính toán công suất IOL ở mắt viễn thị trục

Việc đạt được kết quả khúc xạ chính xác ở mắt ngắn là một thách thức do độ nhạy cao với các sai số sinh trắc học nhỏ. Các yếu tố góp phần bao gồm tần suất giác mạc dốc hơn và tiền phòng nông. Ngoài ra, các thấu kính công suất cao có những hạn chế liên quan đến thiết kế và sản xuất: Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) cho phép sai số lên đến ± 1.0 D ở các thấu kính > +30 D. Ở mắt viễn thị, sự đóng góp tương đối lớn hơn của thủy tinh thể và sự đóng góp nhỏ hơn của phân đoạn dịch kính có nghĩa là việc xác định AL bằng sinh trắc học quang học có thể bị ảnh hưởng khi sử dụng chỉ số khúc xạ nhóm cố định cho toàn bộ mắt.

Tính toán IOL toric

Tính toán IOL toric liên quan đến 2 thách thức: xác định công suất cầu tối ưu và chọn công suất trụ cùng trục để điều chỉnh loạn thị. Trước năm 2015, hầu hết các máy tính chỉ xem xét loạn thị giác mạc trước mà không bao gồm bề mặt sau, đồng thời giả định mối quan hệ cố định giữa công suất trụ IOL và hiệu ứng tại mặt phẳng giác mạc (thường là 1.46). Loạn thị giác mạc sau (PCA) góp phần vào tổng loạn thị giác mạc (TCA). Nếu không xem xét PCA, loạn thị giác mạc kế sẽ đánh giá quá cao TCA ở mắt có loạn thị thuận và đánh giá thấp ở mắt có loạn thị nghịch. Các máy tính ước tính TCA đạt độ chính xác cao hơn, tăng tỷ lệ mắt có sai số < 0.50 D từ 40% lên 60%.

Tính toán sau phẫu thuật khúc xạ giác mạc

Tính toán công suất IOL ở mắt đã phẫu thuật khúc xạ giác mạc bằng laser có 3 nguồn sai số chính: dự đoán vị trí đặt thấu kính hiệu dụng (ELP), ước tính công suất giác mạc và đo độ cong. Phẫu thuật làm thay đổi giác mạc, dẫn đến sai lệch trong nhiều công thức sử dụng nó để dự đoán ELP. Ở giác mạc bị làm phẳng sau phẫu thuật cận thị, điều này dẫn đến đánh giá thấp ELP và công suất IOL cần thiết, gây ra kết quả viễn thị. Các phương pháp dựa trên lịch sử lâm sàng không còn được coi là tiêu chuẩn vàng do độ nhạy với các sai số tích lũy. Máy tính ASCRS cho phép so sánh và lấy trung bình kết quả từ các phương pháp khác nhau, mang lại kết quả thuận lợi.

Tính toán công suất IOL ở bệnh nhân có IOL trong mắt

Tính toán ở bệnh nhân có thấu kính trong mắt (phakic lenses) có 3 nguồn sai số chính: đặc điểm giải phẫu phức tạp, sinh trắc học có thể xác định sai bề mặt trước của thấu kính phakic thành bề mặt trước của thủy tinh thể (gây dịch chuyển ELP ra trước nhân tạo), và chỉ số khúc xạ cao hơn của thấu kính phakic có thể làm ngắn AL đo được. Để giảm thiểu sai số, cần chọn công thức phù hợp với đặc điểm sinh trắc học và xác nhận xác định đúng bề mặt trước của thủy tinh thể. Ở mắt dài có thấu kính tiền phòng và khó xác định bao trước, các công thức ít phụ thuộc vào nhiều biến số như Barrett Universal II hoặc các công thức thế hệ thứ ba với điều chỉnh Wang-Koch được khuyến nghị.

Các tinh chỉnh bổ sung

Các tinh chỉnh để cải thiện tính toán IOL bao gồm điều chỉnh dự đoán cho mắt thứ hai bằng cách sử dụng 50% sai số từ mắt thứ nhất, hữu ích trong các trường hợp song phương có sinh trắc học tương tự và có bất ngờ khúc xạ trước đó. Một chiến lược khác là áp dụng công thức hoạt động tốt nhất ở mắt thứ nhất. Trước đây, việc điều chỉnh hằng số A đã cải thiện độ chính xác, mặc dù ý nghĩa lâm sàng của nó đã giảm với phẫu thuật vết mổ nhỏ và các kỹ thuật chuẩn hóa. Hiện nay, nó hữu ích hơn ở những mắt có kích thước không điển hình.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu LT748 mắt
Tỷ lệ mắt trong ± 0.50 D (AL < 21.5 mm)Okulix 79.3%, PEARL-DGS 80%, Kane 78.7%
MAE (AL < 21.5 mm)Okulix 0.34, PEARL-DGS 0.33, Kane 0.35
Tỷ lệ mắt trong ± 0.50 D (AL > 30 mm)Kane 64.93%, EVO 2.0 63.98%
Độ chính xác sau phẫu thuật khúc xạ65%–72% mắt trong ± 0.50 D
Bình luận: Thông tin theo [Romero Daniel, Alió Jorge L, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Bài viết tổng hợp các chiến lược tối ưu hóa công suất IOL trong các tình huống lâm sàng khó. Hạn chế chính là sự thay đổi liên tục của các công thức thế hệ mới, đòi hỏi bác sĩ lâm sàng phải cập nhật thường xuyên các phần mềm tính toán và hiểu rõ cơ chế sinh trắc học của từng loại mắt.
  • Ưu tiên sử dụng các công thức thế hệ mới (new-generation formulas) cho các mắt có giải phẫu không điển hình.
  • Sử dụng các máy tính IOL toric có tính đến vị trí đặt thấu kính và loạn thị giác mạc sau.
  • Đối với mắt đã phẫu thuật khúc xạ, không nên dựa vào lịch sử lâm sàng làm tiêu chuẩn vàng mà nên sử dụng các công cụ như máy tính ASCRS hoặc các công thức thế hệ mới được điều chỉnh.
  • Xác định chính xác bề mặt trước của thủy tinh thể ở bệnh nhân có đặt thấu kính phakic để tránh sai số ELP.
  • Thực hiện kiểm tra dữ liệu sinh trắc học cẩn thận trước khi quyết định công suất IOL.

Tài liệu tham khảo:

Romero Daniel, Alió Jorge L, 2026, Optimized intraocular lens power calculation in refractive lens exchange, Archivos de la Sociedad Española de Oftalmología (English Ed), DOI: https://doi.org/10.1016/j.oftale.2026.502644

Xem thêm