Tổn thương bỏng điện và tiêu cơ vân: Tổng quan về sinh lý bệnh và quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

Bỏng điện chiếm 3-5% tổng số ca nhập viện do bỏng, gây ra tỷ lệ bệnh tật và tử vong cao do tổn thương cơ sâu và các biến chứng hệ thống. Nghiên cứu tổng quan của Marín-Landa (2026) tập trung vào tiêu cơ vân (rhabdomyolysis) như một yếu tố chính dẫn đến tổn thương thận cấp (acute kidney injury - AKI) và tử vong ở bệnh nhân bỏng điện.

Sinh lý bệnh của tổn thương điện

Mức độ nghiêm trọng của tổn thương điện phụ thuộc vào điện áp, cường độ dòng điện (amperage), loại dòng điện, đường đi của dòng điện, thời gian tiếp xúc, điện trở tại điểm tiếp xúc và tính nhạy cảm cá nhân. Dòng điện xoay chiều thường nguy hiểm hơn do gây co thắt cơ cứng (tetanic muscle contraction), khiến nạn nhân không thể rời khỏi nguồn điện. Ở cấp độ tế bào, tổn thương xảy ra qua ba cơ chế chính: nhiệt Joule (Joule heating), điện di (electroporation) và thay đổi cấu hình điện (electroconformational changes). Các mô có điện trở cao như xương tạo ra nhiệt lượng lớn, gây hoại tử đông (coagulation necrosis) các cấu trúc lân cận. Thuật ngữ "điểm tiếp xúc" (points of contact) được ưu tiên sử dụng thay cho "vết thương vào/ra" do đường đi của dòng điện thường không xác định rõ ràng.

Tổn thương theo hệ cơ quan

Tổn thương da có thể từ ban đỏ khu trú đến bỏng toàn bộ bề dày. Các tổn thương liên quan bao gồm thủng màng nhĩ, mất thính lực cảm giác thần kinh, chóng mặt và ù tai. Tổn thương thần kinh có thể gây ra các biểu hiện như lú lẫn, mất ý thức, liệt thoáng qua và tổn thương dây thần kinh sọ. Tổn thương tim mạch thường gặp nhất là loạn nhịp tim, bao gồm nhịp nhanh xoang và ngoại tâm thu thất. Tổn thương cơ xương khớp đặc trưng bởi sự phá hủy mô sâu, dẫn đến tiêu cơ vân và hội chứng khoang (compartment syndrome). Tổn thương thận cấp là biến chứng nghiêm trọng, với tỷ lệ mắc dao động từ 1% đến 40% trong các loạt ca bệnh bỏng, tỷ lệ tử vong liên quan có thể đạt 50-100%.

Tiêu cơ vân và chẩn đoán

Tiêu cơ vân là hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi sự phá hủy sợi cơ vân và giải phóng các thành phần nội bào vào tuần hoàn. Myoglobin là dấu ấn sinh học sớm nhất, có thể phát hiện trong huyết tương và nước tiểu trong vài giờ đầu, nhưng có thời gian bán thải ngắn (2-4 giờ). Nồng độ myoglobin >10.000 ng/mL liên quan đến tăng nguy cơ AKI do sắc tố. Creatine kinase (CK) là dấu ấn ưu tiên để xác nhận tổn thương cơ và theo dõi tiến triển, với ngưỡng >5.000 U/L liên quan đến tăng nguy cơ AKI. Cần lưu ý rằng nồng độ CK thường đạt đỉnh từ 24 đến 72 giờ sau chấn thương.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ bỏng điện3-5% tổng số ca nhập viện do bỏng
Ngưỡng CK nguy cơ AKI>5.000 U/L
Ngưỡng Myoglobin nguy cơ AKI>10.000 ng/mL
Tỷ lệ mắc AKI trong bỏng1-40%
Tỷ lệ tử vong liên quan AKI50-100%
Thời gian bán thải Myoglobin2-4 giờ
Thời gian đỉnh CK24-72 giờ sau chấn thương

Quản lý ban đầu tại ICU

Hồi sức dịch tĩnh mạch sớm là nền tảng của điều trị và nên được bắt đầu ngay khi nghi ngờ tiêu cơ vân. Mục tiêu là duy trì lượng nước tiểu khoảng 0,5-1 mL/kg/h (hoặc 75-100 mL/h ở người lớn). Bằng chứng hiện tại không ủng hộ việc sử dụng thường quy natri bicarbonate hoặc mannitol để phòng ngừa AKI. Liệu pháp thay thế thận (Renal replacement therapy - RRT) nên được dành cho các chỉ định thông thường như tăng kali máu kháng trị, nhiễm toan chuyển hóa nặng hoặc quá tải dịch không đáp ứng với điều trị nội khoa. Việc lựa chọn phương thức RRT cần được cá nhân hóa dựa trên tình trạng lâm sàng của bệnh nhân.

Bình luận: Thông tin theo Marín-Landa (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc không sử dụng thường quy các liệu pháp kiềm hóa nước tiểu hoặc lợi tiểu thẩm thấu do thiếu bằng chứng lâm sàng nhất quán. Cần lưu ý rằng các khuyến cáo này tập trung vào bệnh nhân bỏng điện nặng tại các trung tâm chuyên khoa.
  • Bắt đầu hồi sức dịch tinh thể đẳng trương ngay lập tức khi nghi ngờ tiêu cơ vân, không chờ kết quả CK.
  • Theo dõi sát nồng độ CK và myoglobin để phát hiện sớm nguy cơ AKI.
  • Thực hiện thăm khám định kỳ hội chứng khoang và đo áp lực khoang khi nghi ngờ lâm sàng.
  • Không sử dụng thường quy natri bicarbonate hoặc mannitol trong quản lý tiêu cơ vân do bỏng điện.
  • Cá nhân hóa phương thức RRT dựa trên tình trạng huyết động và nhu cầu lâm sàng của bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

Oscar Miguel Marín-Landa, 2026, Electrical burn injury and rhabdomyolysis, Burns, doi: https://doi.org/10.1016/j.burns.2026.108259

Xem thêm