Nghiên cứu tổng quan của Wu et al. (2026) về kỹ thuật hình ảnh hai photon (two-photon microscopy) đã hệ thống hóa các tiến bộ kỹ thuật từ nguyên lý vật lý đến ứng dụng lâm sàng trong y học chính xác. Kỹ thuật này cho phép theo dõi các quá trình sinh học theo thời gian thực với độ phân giải cao, khắc phục các hạn chế về độ sâu xuyên thấu và độc tính quang học (phototoxicity) của các phương pháp quang học truyền thống.
Nguyên lý cơ bản của hình ảnh hai photon in vivo
Cơ sở vật lý của kích thích hai photon dựa trên quá trình hấp thụ quang học phi tuyến (nonlinear optical absorption process). Trong khi kính hiển vi đồng tiêu (confocal microscopy) truyền thống sử dụng kích thích một photon, kỹ thuật hai photon dựa trên sự hấp thụ gần như đồng thời hai photon năng lượng thấp trong phạm vi hồng ngoại gần. Xác suất của quá trình này tỷ lệ thuận với bình phương cường độ ánh sáng kích thích, giúp khu trú tín hiệu huỳnh quang trong một thể tích tiêu điểm (focal volume) nhỏ cỡ femtoliter. Đặc điểm này mang lại khả năng cắt lớp quang học (optical sectioning) tự nhiên, tăng độ sâu hình ảnh nhờ giảm tán xạ ánh sáng, và giảm thiểu tổn thương quang học cho mô ngoài tiêu điểm.
Phương pháp tiếp cận theo loài và cơ quan đích
Việc thiết lập đường dẫn quang học giữa vật kính và mục tiêu quan sát là thách thức kỹ thuật then chốt. Đối với các cấu trúc nông như da hoặc mắt, hình ảnh có thể thu được trực tiếp. Đối với các cơ quan sâu như não, gan, phổi, cần tạo cửa sổ quang học (optical windows) phẫu thuật. Ở loài gặm nhấm, cửa sổ sọ (cranial window) là tiêu chuẩn để theo dõi động lực học thần kinh. Các vật liệu polymer trong suốt như PDMS (polydimethylsiloxane) cho phép cấy ghép kéo dài hơn 300 ngày ở chuột, hỗ trợ hình ảnh hóa độ sâu 600 μm. Ở linh trưởng không phải người, các thiết bị buồng (chamber) được thiết kế để chịu được áp lực cơ học cao hơn, cho phép theo dõi ổn định trong hơn 100 ngày.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Độ sâu hình ảnh não chuột (cửa sổ PDMS) | 600 μm |
| Thời gian ổn định cửa sổ PDMS (chuột) | hơn 300 ngày |
| Độ sâu hình ảnh phổi (chuột) | 100-125 μm |
| Độ sâu hình ảnh thận (chuột) | 150-200 μm |
| Độ sâu hình ảnh lách (chuột) | 180 μm |
| Độ sâu hình ảnh tủy sống (chuột) | 150-200 μm |
Tiến bộ kỹ thuật phần cứng
Các cải tiến phần cứng tập trung vào bốn chiều hướng: tốc độ, độ phân giải, độ sâu và khả năng thu nhỏ thiết bị. Kỹ thuật kích thích dòng ngắn (short line-segment excitation) giúp tăng tốc độ khung hình lên 198 Hz, nhanh gấp 10 lần so với quét điểm truyền thống. Kính hiển vi hai photon thu nhỏ (miniaturized two-photon microscopes) cho phép theo dõi động vật tự do di chuyển, với các thiết bị như FHIRM-TPM 1.0 chỉ nặng 2,15 g. Việc tích hợp kích thích ba photon (three-photon excitation) với bước sóng 1300-1700 nm giúp mở rộng độ sâu hình ảnh lên hơn 1,4 mm trong mô não, vượt qua giới hạn của hai photon.
Ứng dụng trong chẩn đoán và điều trị
Hình ảnh hai photon in vivo cho phép theo dõi sự tiến triển của bệnh lý tại cùng một cá thể. Trong bệnh Alzheimer, kỹ thuật này giúp quan sát động lực học của mảng bám β-amyloid trong 15,5 tháng. Trong ung thư, nó cho phép theo dõi sự xâm lấn của tế bào glioblastoma và sự tiến hóa của các dòng phụ (subclones) dưới áp lực miễn dịch. Trong điều trị, sự kết hợp giữa hình ảnh hai photon và các phương pháp như siêu âm hội tụ (focused ultrasound) giúp đánh giá hiệu quả giải phóng thuốc từ liposome nhạy nhiệt theo thời gian thực.
Bình luận: Thông tin theo Wu et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật này hiện chủ yếu dừng ở mức độ nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật. Việc chuyển dịch sang lâm sàng người đòi hỏi giải quyết các rào cản về tính an toàn của laser công suất cao và tính tương thích sinh học của các cửa sổ cấy ghép.
- Sử dụng cửa sổ quang học cấy ghép để theo dõi bệnh lý kéo dài trên cùng một cá thể.
- Tận dụng kích thích ba photon để tăng độ sâu hình ảnh trong các mô có độ tán xạ cao.
- Kết hợp hình ảnh hai photon với các phương pháp điều trị như laser hoặc siêu âm để hướng dẫn can thiệp chính xác.
- Áp dụng kính hiển vi thu nhỏ để nghiên cứu hành vi tự nhiên của động vật mà không cần cố định đầu.
Tài liệu tham khảo:
Wu C, Liu X, Yan M, Zhang C, Yang Z, In Vivo Two-Photon Imaging Techniques: Overcoming Technical Barriers to Longitudinal Diagnostics and Image-Guided Therapy, Precision Medicine and Engineering, 2026, DOI: 10.1016/j.preme.2026.100094.