Độc tính miễn dịch tại mắt trong liệu pháp miễn dịch ung thư: Từ cơ chế đến tái điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

Nghiên cứu tổng quan về độc tính miễn dịch tại mắt (Eye-irAEs) liên quan đến thuốc ức chế chốt kiểm miễn dịch (Immune Checkpoint Inhibitors - ICIs) năm 2026 đã tổng hợp dữ liệu từ một nhóm thuần tập thực tế gồm 41.020 bệnh nhân được điều trị bằng ICIs. Kết quả cho thấy tỷ lệ xuất hiện các biến cố bất lợi tại mắt là 4,18% trong vòng 1 năm, bao gồm khô mắt (2,00%), viêm kết mạc (0,87%), viêm bờ mi (0,51%), viêm màng bồ đào trước (0,39%) và viêm giác mạc (0,38%).

Phổ lâm sàng của các biến cố bất lợi miễn dịch tại mắt

Các biến cố bất lợi tại mắt (Eye-irAEs) có phổ lâm sàng rộng, ảnh hưởng đến mọi cấu trúc giải phẫu từ bề mặt nhãn cầu đến thần kinh thị giác. Một phân tích tổng hợp năm 2026 trên 277.790 người tham gia cho thấy nguy cơ viêm màng bồ đào tăng lên khi tiếp xúc với ICIs (hazard ratio 2,26). Đối với bệnh nhân có tiền sử viêm màng bồ đào, tỷ lệ tái phát đạt 38,9% ở nhóm viêm trước đó và 51,1% ở nhóm viêm trung gian, sau hoặc toàn bộ. Nguy cơ này thay đổi tùy theo loại ung thư và phác đồ điều trị; ví dụ, bệnh nhân u hắc tố (melanoma) có nguy cơ viêm màng bồ đào không nhiễm trùng cao hơn đáng kể so với ung thư phổi (1,10% so với 0,18%; risk ratio 6,17, 95% CI 4,20–9,08).

Cơ chế miễn dịch và chốt kiểm

Cơ chế bệnh sinh liên quan đến sự phá vỡ đặc quyền miễn dịch tại mắt (ocular immune privilege). Các chốt kiểm như PD-1/PD-L1 và CTLA-4 có bằng chứng về độc tính rõ ràng nhất. LAG-3 là một chốt kiểm mới nổi, trong khi TIM-3 và TIGIT vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu chuyển dịch. Sự phong tỏa các chốt kiểm này dẫn đến kích hoạt tế bào T tự phản ứng, gây viêm tại các mô nhạy cảm. Các mô hình cơ chế bao gồm phản ứng chéo của tế bào T với kháng nguyên tại mắt, viêm qua trung gian cytokine và các quá trình giống cận ung thư (paraneoplastic-like processes).

Đánh giá chẩn đoán và quản lý lâm sàng

Chẩn đoán Eye-irAEs đòi hỏi sự nghi ngờ lâm sàng cao, đặc biệt ở bệnh nhân đang dùng ICIs. Đánh giá toàn diện bao gồm khám thị lực, đồng tử, thị trường, soi đáy mắt và các kỹ thuật hình ảnh như OCT (Optical Coherence Tomography), FA (Fluorescein Angiography). Cần loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng hoặc di căn. Quản lý dựa trên mức độ nghiêm trọng: các trường hợp nhẹ có thể dùng thuốc bôi tại chỗ, trong khi các trường hợp đe dọa thị lực cần phối hợp đa chuyên khoa và cân nhắc tạm dừng hoặc thay đổi phác đồ điều trị.

Theo dõi, tái điều trị và chăm sóc dài hạn

Trong một loạt ca tái điều trị năm 2026, 4 trong số 5 bệnh nhân không ghi nhận tái phát, trong khi 1 trường hợp tái phát đã được kiểm soát thành công bằng corticosteroid. Việc tái điều trị (rechallenge) cần được cá thể hóa sau khi kiểm soát được tình trạng viêm. Theo dõi dài hạn là cần thiết để quản lý các biến chứng như tăng nhãn áp do steroid hoặc đục thủy tinh thể. Bảng dưới đây tóm tắt các chỉ số chính từ tài liệu.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu thuần tập41.020 bệnh nhân
Tỷ lệ Eye-irAEs trong 1 năm4,18%
Hazard ratio viêm màng bồ đào (meta-analysis 2026)2,26
Tỷ lệ tái phát viêm màng bồ đào trước38,9%
Tỷ lệ tái phát viêm màng bồ đào trung gian/sau/toàn bộ51,1%
Risk ratio viêm màng bồ đào (melanoma vs lung cancer)6,17 (95% CI 4,20–9,08)
Tỷ lệ thành công tái điều trị (series 2026)4/5 bệnh nhân không tái phát
Bình luận: Thông tin theo Chen et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Hạn chế của tài liệu là tính chất tổng quan narrative review, các dữ liệu về tái điều trị dựa trên cỡ mẫu nhỏ, cần thận trọng khi áp dụng cho mọi bệnh nhân.
  • Luôn sàng lọc triệu chứng mắt mới ở bệnh nhân đang dùng ICIs.
  • Phối hợp chặt chẽ với bác sĩ ung bướu để cân bằng giữa kiểm soát ung thư và bảo tồn thị lực.
  • Cá thể hóa quyết định tái điều trị dựa trên mức độ nghiêm trọng của biến cố trước đó.
  • Theo dõi sát nhãn áp ở bệnh nhân sử dụng corticosteroid kéo dài.
  • Loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng trước khi chẩn đoán xác định là độc tính miễn dịch.

Tài liệu tham khảo:

Chen KY, Chan HC, Lim M, Chan CM, Ocular Immune Toxicity in Cancer Immunotherapy, From Immune Privilege Breakdown to Treatment Rechallenge: A Review, Translational Research (2026), doi: 10.1016/j.trsl.2026.10.004

Xem thêm