Xu hướng bệnh lý thần kinh thị giác do xạ trị (RION): Phân tích gộp trên 103 nghiên cứu

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

Nghiên cứu meta-analysis (2026) trên 103 nghiên cứu (1994-2025) đã đánh giá xu hướng tỷ lệ mắc bệnh lý thần kinh thị giác do xạ trị (Radiation-induced optic neuropathy - RION) theo thời gian và các kỹ thuật xạ trị khác nhau. RION là một biến chứng hiếm gặp nhưng gây suy giảm chức năng thị giác nghiêm trọng, thường được coi là một phân nhóm của hoại tử do xạ trị muộn (delayed radiation-induced necrosis).

Kết quả phân tích tỷ lệ mắc RION

Tỷ lệ mắc RION gộp ở các khối u nội nhãn là 17,0% (95% CI: 12,1–23,5%; khoảng 0,0-81,7%; thời gian theo dõi trung bình 1,3-11,0 năm). Đối với các khối u ngoài nhãn, tỷ lệ mắc RION gộp là 4,7% ở nhóm xạ trị phân liều quy ước (39 nghiên cứu, theo dõi 5,1 năm) và 2,1% ở nhóm xạ trị giảm phân liều (28 nghiên cứu, theo dõi 3,4 năm). Các khối u vùng đầu cổ có liên quan đáng kể đến tỷ lệ mắc RION cao hơn (estimate = 0,7185, p = 0,0076). Phân tích hồi quy meta không tìm thấy xu hướng giảm tỷ lệ mắc RION có ý nghĩa thống kê theo thời gian (p = 0,183).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu103 nghiên cứu
Tỷ lệ RION gộp (u nội nhãn)17,0% (95% CI: 12,1–23,5%)
Tỷ lệ RION gộp (u ngoài nhãn, phân liều quy ước)4,7%
Tỷ lệ RION gộp (u ngoài nhãn, giảm phân liều)2,1%
p-value xu hướng theo thời gian0,183

Yếu tố nguy cơ và cơ chế

Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm vị trí khối u gần dây thần kinh thị giác, liều xạ trị vượt quá 50Gy (EQD2 - equivalent dose in 2 Gy fractions), kích thước khối u lớn và các bệnh lý nền của bệnh nhân (như đái tháo đường, tăng nhãn áp). Cơ chế chính xác của RION vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn, với các tổn thương tiềm tàng lên sợi trục, tế bào nội mô hoặc myelin. Việc tối ưu hóa liều lượng (dosimetric optimization) đơn thuần có những hạn chế nhất định, do đó cần chuyển dịch sang các chiến lược dựa trên sinh học (biologically driven strategies) và sử dụng hình ảnh học nhãn khoa độ phân giải cao (high-resolution ophthalmological imaging) như chụp cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography - OCT) và chụp mạch OCT (OCT-A) để phát hiện sớm các thay đổi cấu trúc và vi mạch trước khi mất thị lực.

Bình luận: Thông tin theo Thariat et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng dù kỹ thuật xạ trị hiện đại đã cải thiện độ chính xác, tỷ lệ RION vẫn không giảm đáng kể trong 3 thập kỷ qua. Hạn chế lớn nhất là sự thiếu thống nhất trong tiêu chuẩn chẩn đoán RION giữa các nghiên cứu. Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Việc theo dõi dài hạn bằng OCT và thị trường (visual field) là cần thiết cho bệnh nhân có khối u cạnh dây thần kinh thị giác.
  • Cần thiết lập tiêu chuẩn chẩn đoán RION thống nhất trong các nghiên cứu tương lai.
  • Tăng cường theo dõi nhãn khoa dài hạn cho bệnh nhân xạ trị vùng cạnh dây thần kinh thị giác.
  • Kết hợp dữ liệu lâm sàng, hình ảnh học và liều lượng xạ trị để xây dựng mô hình dự báo nguy cơ cá thể hóa.
  • Cần thận trọng khi diễn giải tỷ lệ mắc RION thấp ở các nghiên cứu có thời gian theo dõi ngắn.

Tài liệu tham khảo:

Juliette Thariat, Thao-Nguyen Pham, Thomas Sochacki, Florent de Vathaire, Helen A. Shih, Jean-Claude Quintyn, 2026, Temporal trends in radiation-induced optic neuropathy: a meta-analysis, Clinical and Translational Radiation Oncology, 101327, https://doi.org/10.1016/j.ctro.2026.101327

Xem thêm