Ứng dụng điểm nguy cơ di truyền (PRS) trong đánh giá và quản lý bệnh Glaucoma

Bs Ngô Hữu Thế
10.11.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, Dr. Paul Healey đã trình bày về vai trò của điểm nguy cơ di truyền (Polygenic Risk Score - PRS) trong việc thay đổi cách tiếp cận lâm sàng đối với bệnh Glaucoma. Nghiên cứu dựa trên dữ liệu từ hơn 330.000 bộ gen người châu Âu, 45.000 người châu Á và 6.000 người châu Phi, kết hợp với dữ liệu từ 23andMe, nhằm xác định các yếu tố nguy cơ di truyền cho bệnh Glaucoma góc mở.

Khái niệm trạng thái, tốc độ và yếu tố nguy cơ

Trong thực hành lâm sàng, việc đánh giá Glaucoma dựa trên ba khái niệm: trạng thái (state), tốc độ (rate) và yếu tố nguy cơ (risk factor). Trạng thái bệnh tại thời điểm thăm khám, ví dụ như tổn thương lớp sợi thần kinh võng mạc (ganglion cell layer) đo bằng OCT, thường không phản ánh đầy đủ diễn tiến tương lai của bệnh nhân. Một bệnh nhân 40 tuổi có thể có trạng thái bệnh nhẹ nhưng tốc độ tiến triển nhanh, dẫn đến mù lòa ở tuổi 60, trong khi người khác có thể duy trì chức năng thị giác đến cuối đời. Do đó, việc xác định các yếu tố nguy cơ là then chốt để quyết định chiến lược điều trị, tránh tình trạng điều trị quá mức (overtreatment) hoặc điều trị không đủ (undertreatment) dẫn đến mất thị lực.

Phát triển điểm nguy cơ di truyền (PRS)

Điểm nguy cơ di truyền được xây dựng dựa trên các biến thể di truyền đơn nucleotide (Single Nucleotide Polymorphisms - SNP). Mặc dù các biến thể đơn lẻ như RS465 chỉ làm tăng nguy cơ khoảng 84%, việc kết hợp hàng ngàn biến thể vào mô hình PRS cho phép dự báo nguy cơ bệnh chính xác hơn. Mô hình này đã được kiểm chứng trên các tập dữ liệu độc lập như Australian New Zealand Registry of Advanced Glaucoma và các nghiên cứu dựa trên dân số như Blue Mountains Eye Study. Kết quả cho thấy PRS có hiệu quả tương đương ở cả bệnh nhân Glaucoma góc mở nguyên phát và Glaucoma nhãn áp bình thường, đồng thời không có sự khác biệt lớn về loại gen gây bệnh giữa các chủng tộc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu (dữ liệu gốc)330.000 bộ gen châu Âu, 45.000 châu Á, 6.000 châu Phi
Số lượng SNP trong mô hình (năm 2025)Trên 7 triệu SNP
Khác biệt nguy cơ (thấp nhất vs cao nhất)15 lần (dữ liệu cũ) đến gần 100 lần (dữ liệu 2025)
Nguy cơ mắc bệnh ở nhóm 99th percentile50%
Nguy cơ mắc bệnh ở nhóm 90th percentile20%
Nguy cơ mắc bệnh ở nhóm thấp nhất0%

Giá trị dự báo và ứng dụng lâm sàng

PRS không chỉ dự báo nguy cơ mắc bệnh mà còn liên quan đến tuổi khởi phát và tốc độ tiến triển. Những bệnh nhân thuộc nhóm 10% nguy cơ cao nhất (top decile) có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 15 lần so với nhóm thấp nhất và thường có xu hướng tiến triển bệnh sớm hơn. Trong tương lai, xét nghiệm di truyền thông qua phết tế bào niêm mạc má (buccal cheek swab) được kỳ vọng sẽ trở nên rẻ và dễ tiếp cận hơn, cho phép sàng lọc cộng đồng mà không cần thăm khám trực tiếp. Việc xác định nhóm nguy cơ thấp có thể giúp giảm bớt gánh nặng theo dõi không cần thiết cho cả bệnh nhân và hệ thống y tế.

Bình luận: Thông tin theo Dr. Paul Healey (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Đây là một công cụ dự báo tiềm năng, tuy nhiên cần lưu ý rằng PRS hiện tại chủ yếu dựa trên dữ liệu di truyền và chưa thay thế được các thăm khám lâm sàng định kỳ. Hạn chế của nghiên cứu là sự thiếu hụt dữ liệu đa dạng về chủng tộc, đặc biệt là tại châu Á, cần được bổ sung trong các nghiên cứu tương lai.
  • Sử dụng PRS để phân tầng nguy cơ bệnh nhân ngay từ lần thăm khám đầu tiên.
  • Cân nhắc PRS như một yếu tố hỗ trợ quyết định điều trị cho bệnh nhân Glaucoma.
  • Theo dõi sát sao nhóm bệnh nhân có PRS cao vì nguy cơ tiến triển nhanh và sớm.
  • Giảm tần suất theo dõi đối với nhóm bệnh nhân có PRS thấp nếu không có dấu hiệu lâm sàng tiến triển.
  • Tiếp tục cập nhật các mô hình PRS tích hợp trí tuệ nhân tạo để tăng độ chính xác trong dự báo.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Paul Healey, 2026, Genetic risk scoring for glaucoma, AIOC 2026 GP4, https://www.youtube.com/watch?v=BB_JraGl6TE

Xem thêm