Ứng dụng điện sinh lý trong thực hành nhãn khoa: VEP và ERG

Bs Ngô Hữu Thế
1.11.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC 2026 (IC150) của Dr. Satyajit về chủ đề điện sinh lý nhãn khoa đã nhấn mạnh vai trò của các xét nghiệm điện chẩn đoán trong việc đánh giá chức năng thị giác. Trong thực hành nhãn khoa, các thiết bị điện sinh lý không phải là ưu tiên đầu tư hàng đầu do tính chuyên biệt cao, tuy nhiên, việc hiểu rõ cách giải mã các thay đổi điện sinh lý là một phần quan trọng trong thực hành thần kinh nhãn khoa (neuro-ophthalmic practice).

Điện thế gợi thị giác (Visual Evoked Potentials - VEP)

VEP là phương pháp đo lường tín hiệu điện ghi nhận tại da đầu phía trên vỏ não chẩm để đáp ứng với kích thích thị giác, nhằm kiểm tra đích đến của tín hiệu tại vỏ não thị giác (visual cortex). Thông số quan trọng nhất là sóng P100, được đánh giá qua độ trễ (latency) và biên độ (amplitude). Các phương pháp kích thích bao gồm flash (đèn chớp) và pattern reversal (đảo ngược hình bàn cờ). Đối với pattern VEP, hai loại kích thích bàn cờ thường dùng là 60-minute arc (cho thị lực 6/60) và 15-minute arc (cho thị lực 6/12 hoặc tốt hơn). Mỗi trung tâm cần thiết lập dữ liệu chuẩn (normative data) dựa trên ít nhất 30 mắt. Nếu báo cáo không nêu dữ liệu chuẩn, kết quả không có giá trị lâm sàng. Lưu ý rằng bệnh nhân cần cố định mắt vào mục tiêu để tránh sai số.

Chỉ định và hạn chế của VEP

VEP đặc biệt hữu ích trong việc định lượng thị lực ở trẻ em (có thể dùng kính VEP goggles để giảm xao nhãng) và đánh giá các trường hợp nghi ngờ giả vờ (malingering) khi khám lâm sàng không giải thích được tình trạng mất thị lực. Tuy nhiên, flash VEP chỉ cung cấp đánh giá thô về dẫn truyền thị giác và không có giá trị chẩn đoán cao trong các bệnh lý như viêm dây thần kinh thị giác (optic neuritis), đa xơ cứng (MS), bệnh thần kinh thị giác do thiếu máu cục bộ, chèn ép hoặc di truyền. Trong các trường hợp này, thị trường và chẩn đoán hình ảnh (neuroimaging) là ưu tiên hàng đầu. Đối với trẻ dưới 1 tuổi, kết quả VEP cần thận trọng do đáp ứng chưa phát triển đầy đủ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thông số chính VEPP100 (độ trễ và biên độ)
Dữ liệu chuẩn (normative data)Tối thiểu 30 mắt
Phạm vi bình thường P100100 ± 15 mili giây
Kích thích bàn cờ lớn60-minute arc
Kích thích bàn cờ nhỏ15-minute arc
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc đánh dấu P100 nên được thực hiện thủ công bởi bác sĩ hoặc chuyên viên thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào máy để tránh sai sót trong các trường hợp biên độ thấp.

Điện võng mạc (Electroretinography - ERG)

ERG được chỉ định trong các trường hợp mất thị lực không giải thích được, giúp phân biệt bệnh lý thần kinh thị giác và bệnh lý võng mạc. Quy trình full-field ERG bao gồm các giai đoạn thích nghi tối (scotopic) và thích nghi sáng (photopic), là một xét nghiệm kéo dài và phức tạp. Sóng A (A-wave) đi xuống và sóng B (B-wave) đi lên là các thành phần cơ bản. Ngoài ra, pattern ERG (PERG) đánh giá chức năng tế bào hạch (ganglion cell function) tại vùng hoàng điểm. Trong các bệnh lý di truyền như loạn dưỡng nón (cone dystrophy), ERG thích nghi sáng bị ảnh hưởng; trong viêm võng mạc sắc tố (retinitis pigmentosa) hoặc bệnh Leber bẩm sinh (LCA), kết quả ERG thường bị triệt tiêu (extinguished) ở cả hai mắt.

  • Luôn yêu cầu dữ liệu chuẩn (normative data) đi kèm báo cáo điện sinh lý.
  • Sử dụng VEP để hỗ trợ chẩn đoán trong các trường hợp nghi ngờ giả vờ hoặc không thể đánh giá đáy mắt do đục môi trường.
  • Không dựa vào VEP làm tiêu chuẩn chẩn đoán duy nhất cho các bệnh lý thần kinh thị giác điển hình như MS.
  • Kết hợp cả flash và pattern ERG để đánh giá toàn diện chức năng võng mạc và tế bào hạch.
  • Thận trọng khi diễn giải kết quả VEP ở trẻ dưới 1 tuổi do sự chưa trưởng thành của hệ thống thị giác.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Satyajit, 2026, Decoding Electrophysiological Changes, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: aId9MpRafFs.

Xem thêm