Ứng dụng điều trị của kính tiếp xúc trong bệnh lý bề mặt nhãn cầu và giác mạc

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Khái niệm kính tiếp xúc điều trị (therapeutic contact lens) đã phát triển từ những ứng dụng sơ khai vào thế kỷ 19 bởi Eugene Kalt cho bệnh lý giác mạc chóp, đến nay đã trở thành một công cụ đa năng trong thực hành nhãn khoa hiện đại. Theo Efron & Efron (2018), phạm vi ứng dụng của kính tiếp xúc không chỉ giới hạn ở kính băng (bandage lens) mà còn mở rộng sang việc giảm đau, hỗ trợ lành thương, điều chỉnh hình dạng giác mạc bất thường và phân phối thuốc tại chỗ.

Chỉ định lâm sàng

Kính tiếp xúc được chỉ định để giảm đau hoặc khó chịu, hỗ trợ lành thương mô nhãn cầu bị tổn thương hoặc bệnh lý, và cải thiện thị lực trong các trường hợp hình dạng giác mạc bất thường hoặc biến dạng. Trong nhiều trường hợp, một kính tiếp xúc có thể đồng thời giải quyết nhiều vấn đề lâm sàng, bao gồm cả việc điều chỉnh tật khúc xạ và tiềm năng phân phối thuốc nhãn khoa lên bề mặt nhãn cầu.

Hình dạng giác mạc bất thường hoặc biến dạng

Các bất thường bẩm sinh hoặc phát triển về địa hình giác mạc như giãn giác mạc nguyên phát (giác mạc chóp, giác mạc hình cầu) và giác mạc phẳng thường gây suy giảm thị lực. Việc điều chỉnh thường được thực hiện bằng kính tiếp xúc cứng (giác mạc hoặc củng mạc). Một số thành công trong việc điều chỉnh các trường hợp giãn giác mạc đã được báo cáo với kính mềm thiết kế riêng, ví dụ như kính KeraSoft IC (Lagina, 2015). Mặc dù phẫu thuật như ghép giác mạc (DALK) hoặc đặt vòng trong mô giác mạc đã được FDA phê duyệt, việc quản lý bằng kính tiếp xúc thường được ưu tiên nếu thành công, vì kính có thể thay đổi thiết kế và công suất khi tình trạng mắt tiến triển.

Giảm đau và Hội chứng xói mòn tái phát

Đau biểu mô giác mạc có thể gây tàn phế. Kính băng mềm (hydrogel hoặc silicone hydrogel) đóng vai trò như một rào cản cơ học giữa bề mặt giác mạc bị tổn thương và mi mắt. Đối với hội chứng xói mòn tái phát (recurrent erosion syndrome), kính tiếp xúc giúp giảm ma sát (Williams & Buckley, 1985; Liu & Buckley, 1996). Ba tháng đeo kính băng kéo dài có thể đủ để tránh tái phát xói mòn trong đa số các trường hợp (Fraunfelder & Cabezas, 2011). Các bệnh lý loạn dưỡng biểu mô như loạn dưỡng màng đáy biểu mô, Reis-Bücklers, Meesman, loạn dưỡng dạng lưới và Fuchs cũng có thể được giảm đau bằng kính mềm.

Viêm giác mạc dạng sợi và thoái hóa giác mạc

Viêm giác mạc dạng sợi (filamentary keratitis) dạng "ướt" thường đáp ứng tốt với kính hydrogel (Bloomfield et al., 1973), trong khi dạng "khô" thường cần kính củng mạc (scleral lens). Các tình trạng thoái hóa như thoái hóa dạng nốt Salzmann, bệnh giác mạc do đỏ mặt (rosacea) và viêm kết mạc dị ứng (atopic keratoconjunctivitis) có thể gây khó chịu đáng kể, nơi kính tiếp xúc điều trị giúp cải thiện cả sự thoải mái và tiềm năng thị lực. Đối với thoái hóa nội mô dẫn đến bệnh giác mạc bóng nước (bullous keratopathy), kính hydrogel hoặc silicone hydrogel thường được sử dụng để quản lý triệu chứng.

Chấn thương hóa chất và viêm kết mạc sẹo

Trong chấn thương hóa chất, đặc biệt là bỏng kiềm, kính tiếp xúc có thể hỗ trợ lành thương khi được hỗ trợ bởi thuốc tại chỗ, mặc dù cần sự giám sát chặt chẽ. Đối với viêm kết mạc sẹo, kính củng mạc hoặc vòng có thể được sử dụng để hỗ trợ cùng đồ trong quá trình lành thương sau ghép màng nhầy, hoặc để bảo vệ giác mạc khỏi môi trường khắc nghiệt.

Thiếu hụt nước mắt và bảo vệ từ mi mắt

Thiếu hụt nước mắt thường được quản lý bằng nước mắt nhân tạo, nhưng kính củng mạc là lựa chọn ưu tiên vì nó bao phủ toàn bộ bề mặt nhãn cầu, duy trì hồ chứa chất lỏng trước giác mạc và hạn chế bay hơi. Khi mi mắt bị thiếu hụt hoặc bất động (ví dụ: liệt dây thần kinh số 7), giác mạc dễ bị xói mòn và tân mạch hóa. Các lựa chọn bao gồm khâu mi tạm thời hoặc vĩnh viễn, liệt cơ nâng mi bằng độc tố botulinum hoặc sử dụng kính tiếp xúc điều trị.

Sau chấn thương hoặc phẫu thuật

Các khiếm khuyết biểu mô dai dẳng hoặc tái phát có thể lành nhanh hơn sau khi áp dụng kính băng mềm. Rò rỉ thủy dịch nhỏ sau phẫu thuật (ví dụ: rò rỉ từ vạt lọc trong phẫu thuật cắt bè củng mạc) có thể được niêm phong bằng kính tiếp xúc (Shoham et al., 2000). Trong trường hợp thủng giác mạc tự phát do phù cấp tính (acute hydrops), việc đặt kính tiếp xúc có thể giúp tiền phòng tái tạo trong vòng 24 giờ (Yeh & Smith, 2008).

Các loại kính và phân phối thuốc

Kính silicone hydrogel hiện nay được ưa chuộng nhờ tính thấm khí cao, giúp giảm thiểu stress do thiếu oxy và tăng CO2 (Lim et al., 2001). Trong phân phối thuốc, kính tiếp xúc cung cấp lợi thế về thời gian đeo kéo dài và sinh khả dụng hơn 50%. Các kỹ thuật đang được nghiên cứu bao gồm hạt nano polymer, vi nhũ tương, micelle, liposome và sử dụng vitamin E (Maulvi et al., 2016).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thời gian đeo kính băng để tránh tái phát xói mòn3 tháng, extended-wear
Thời gian tái tạo tiền phòng sau thủng giác mạcTrong vòng 24 giờ
Sinh khả dụng thuốc qua kính tiếp xúcHơn 50%
Cỡ mẫu nghiên cứu hồi cứu kính củng mạc (Tan et al., 1995)343 ca
Bình luận: Thông tin theo Efron & Efron (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tài liệu cung cấp cái nhìn tổng quan về vai trò đa dạng của kính tiếp xúc trong điều trị. Cần lưu ý rằng việc sử dụng kính tiếp xúc trong các bệnh lý bề mặt nhãn cầu nặng đòi hỏi sự theo dõi sát sao để tránh các biến chứng như viêm giác mạc do vi khuẩn, ngay cả khi có sử dụng kháng sinh dự phòng (Saini et al., 2013). Các kỹ thuật phân phối thuốc qua kính tiếp xúc vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu và chưa phổ biến rộng rãi trong thực hành lâm sàng thường quy.
  • Luôn kiểm tra mắt vào ngày hôm sau khi lắp kính điều trị và không quá 1 tuần sau đó.
  • Ưu tiên sử dụng kính silicone hydrogel thay vì hydrogel truyền thống để giảm thiểu stress thiếu oxy.
  • Hướng dẫn bệnh nhân tháo kính ngay lập tức nếu có bất kỳ thay đổi nào về sự thoải mái hoặc thị lực và quay lại phòng khám như một trường hợp cấp cứu.
  • Sử dụng thuốc nhỏ mắt không chất bảo quản (unpreserved unit-dose) khi cần dùng thuốc đồng thời với kính tiếp xúc mềm.
  • Cân nhắc kính củng mạc cho các trường hợp bề mặt nhãn cầu phức tạp hoặc thiếu hụt nước mắt nghiêm trọng để duy trì hồ chứa chất lỏng trước giác mạc.

Tài liệu tham khảo:

Nathan Efron, Suzanne E Efron, 2018, Therapeutic Applications, Contact Lens Practice, 275-281

Xem thêm