Ứng dụng OCTA trong chẩn đoán và theo dõi thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD)

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Giới thiệu về OCTA trong AMD

Thoái hóa hoàng điểm tuổi già (Age-related macular degeneration - AMD) là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa không hồi phục tại các quốc gia phát triển. Công nghệ chụp mạch cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography angiography - OCTA) với độ phân giải cao, sử dụng Spectral Domain OCT (SD-OCT) hoặc Swept Source (SS-OCT), cho phép đánh giá không xâm lấn hệ thống mạch máu võng mạc và hắc mạc. Công nghệ này giúp các nhà nghiên cứu đánh giá độc lập mạch máu võng mạc trong, võng mạc ngoài và mao mạch hắc mạc (choriocapillaris), đồng thời tương quan các thay đổi vi mạch với những biến đổi cấu trúc võng mạc và biểu mô sắc tố võng mạc (RPE).

Thay đổi trên OCTA trong AMD giai đoạn sớm và trung gian

Trong giai đoạn sớm và trung gian của AMD, bệnh nhân thường có sự giảm mật độ mao mạch hắc mạc so với nhóm chứng khỏe mạnh cùng độ tuổi, với các vùng mất mao mạch hoặc suy giảm dòng chảy khu trú. Những vùng này xuất hiện dưới dạng các mảng tối ở mức mao mạch hắc mạc. Các nghiên cứu mô bệnh học đã chứng minh rằng mật độ drusen tăng cao tương ứng với sự giảm mật độ mạch máu tại mao mạch hắc mạc. Ngoài ra, các thay đổi của drusen và RPE thường gây ra hiện tượng bóng che (attenuation shadowing) trên SD-OCT, có thể mô phỏng tình trạng thiếu máu cục bộ, một hiện tượng ít gặp hơn với hệ thống SS-OCT. Việc quan sát đồng thời hình ảnh en face OCTA và hình ảnh cường độ OCT cắt ngang giúp phân biệt các vùng bóng che (tối trên cả hai hình ảnh) với các vùng giảm tưới máu (bình thường trên hình ảnh cường độ OCT nhưng tối trên hình ảnh en face OCTA).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ bệnh nhân AMD giai đoạn sớm/trung giantài liệu không nêu
Đặc điểm mao mạch hắc mạcgiảm mật độ, có vùng mất dòng chảy khu trú
Ảnh hưởng của SS-OCT so với SD-OCTđộ xuyên thấu tốt hơn, ít nhiễu bóng che hơn
Bình luận: Thông tin theo [OCTA in Ophthalmology, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân biệt giữa bóng che do drusen và giảm tưới máu thực sự là thách thức lâm sàng quan trọng khi sử dụng SD-OCTA.

Tân mạch loại 1 (Type 1 Neovascularization)

Tân mạch loại 1 (Type 1 MNV) là kiểu hình phổ biến nhất của AMD xuất tiết, nằm dưới lớp RPE và trên màng Bruch. Trên OCTA, tổn thương này biểu hiện là một mạng lưới mạch máu có dòng chảy cao, được tổ chức tốt. Các hình thái phổ biến bao gồm dạng "medusa" (37%), dạng "seafan" (22%) hoặc dạng không xác định (27%). Một số trường hợp không hoạt động có thể thấy dạng "pruned tree" (14%). Nghiên cứu của Kuehlewein et al. trên 33 mắt cho thấy 55% là dạng medusa, 21% dạng sea-fan và 24% dạng không xác định. Tiến triển tích cực (ổn định hoặc mãn tính) được ghi nhận ở 55% bệnh nhân, trong khi 45% có tiến triển tiêu cực (xơ hóa, teo, xuất huyết hoặc rách RPE).

Tân mạch loại 2 (Type 2 Neovascularization)

Tân mạch loại 2 (Type 2 MNV) là dạng ít phổ biến hơn, xuất phát từ hắc mạc xuyên qua RPE vào khoang dưới võng mạc. Trên OCTA, tổn thương này xuất hiện dưới dạng tổn thương tăng dòng chảy rõ rệt ở võng mạc ngoài, thường có dạng medusa hoặc dạng glomerulus (giống cầu thận). Các nghiên cứu cho thấy Type 2 MNV thường có thời gian mắc bệnh ngắn hơn, kích thước mạch máu lớn nhất (GVC) nhỏ hơn và kích thước tuyến tính lớn nhất (GLD) nhỏ hơn so với Type 1. GVC được đề xuất là một chỉ dấu sinh học (biomarker) tiềm năng để đánh giá sự trưởng thành của tân mạch và dự đoán đáp ứng với điều trị anti-VEGF.

Tân mạch loại 3 (Type 3 Neovascularization)

Tân mạch loại 3 (Type 3 MNV), trước đây gọi là tăng sinh mạch máu võng mạc (Retinal Angiomatous Proliferation - RAP), chiếm khoảng 10% các trường hợp AMD xuất tiết. Đặc điểm lâm sàng bao gồm bệnh nhân thường lớn tuổi, có bệnh lý tim mạch, nguy cơ cao tổn thương hai mắt và tiên lượng tương đối kém nếu không điều trị. Hơn 90% mắt có tiền sử lắng đọng drusenoid dưới võng mạc (SDD). OCTA giúp phân loại theo giai đoạn: Giai đoạn 1 (tân mạch trong võng mạc), Giai đoạn 2 (tân mạch dưới võng mạc) và Giai đoạn 3 (thông nối võng mạc-hắc mạc). Độ tương đồng giữa chẩn đoán bằng ICGA và OCT trong Type 3 MNV đạt 88,2%.

Tân mạch hỗn hợp (Mixed Neovascularization)

Tân mạch hỗn hợp chiếm khoảng 12,2% - 16,9% các trường hợp AMD. Đây là sự kết hợp của nhiều phân nhóm tân mạch. Các tổn thương hỗn hợp thường có diện tích và đường kính ban đầu lớn hơn đáng kể so với các loại đơn lẻ. OCTA cho thấy sự giảm đáng kể các mạch máu nhỏ và các điểm thông nối sau điều trị anti-VEGF, với mức độ giảm diện tích khác nhau giữa các thành phần (24% ở Type 2 so với 11,2% ở Type 1).

Tân mạch không xuất tiết (Nonexudative Neovascularization)

Tân mạch không xuất tiết (Nonexudative MNV) thường được phát hiện ở mắt còn lại của bệnh nhân bị AMD xuất tiết một bên, với tỷ lệ từ 6,25% đến 27%. Khoảng 25% các tổn thương này sẽ chuyển sang dạng xuất tiết trong vòng 2 năm. Việc theo dõi bằng OCTA là cần thiết vì hiện tại chưa có bằng chứng cho thấy điều trị dự phòng bằng anti-VEGF mang lại lợi ích trong việc ngăn ngừa chuyển đổi sang dạng xuất tiết.

Tân mạch xơ hóa (Fibrotic Neovascularization)

Xơ hóa hoàng điểm là giai đoạn cuối của AMD xuất tiết. OCTA có khả năng phát hiện mạng lưới mạch máu được tưới máu bên trong sẹo xơ. Các kiểu hình mạng lưới tân mạch bao gồm dạng "dead tree" (cây chết) và "blossoming tree" (cây nở hoa). Không có mối liên quan thống kê rõ ràng giữa kiểu hình mạch máu trên OCTA và hoạt tính bệnh, ngoại trừ dạng mạng lưới rối (tangled network) thường liên quan đến tân mạch xơ hóa không hoạt động.

Điều trị anti-VEGF và theo dõi

Mục tiêu chính của điều trị anti-VEGF là giữ cho hoàng điểm "khô" (không có dịch trên OCT B-scan). OCTA giúp định lượng sự thay đổi của các mạch máu nhỏ sau điều trị. Tuy nhiên, việc so sánh trực tiếp hình ảnh OCTA từ các thiết bị khác nhau trong quá trình theo dõi vẫn còn khó khăn. Hiện tại, chưa có thông số OCTA nào chứng minh ưu thế vượt trội so với OCT B-scan trong quản lý lâm sàng thường quy, nhưng tiềm năng phát triển các chỉ dấu sinh học để phân biệt tổn thương hoạt động và không hoạt động là rất lớn.

  • Thực hiện theo dõi định kỳ bằng OCT và OCTA cho bệnh nhân AMD giai đoạn trung gian để phát hiện sớm tân mạch không xuất tiết.
  • Sử dụng OCTA để đánh giá hình thái tân mạch, giúp hiểu rõ hơn về sự trưởng thành của mạch máu và tiên lượng đáp ứng điều trị.
  • Cần thận trọng khi diễn giải hình ảnh OCTA do các nhiễu ảnh (artifacts) như bóng che hoặc nhiễu chiếu (projection artifacts).
  • Không nên điều trị dự phòng anti-VEGF cho tân mạch không xuất tiết dựa trên bằng chứng hiện tại.
  • Kết hợp hình ảnh OCTA với cấu trúc OCT B-scan để đánh giá chính xác tình trạng xuất tiết của bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

Rita Flores, Miguel Amaro, José Roque, Miguel Lume, João Heitor Marques, Pedro Prata Gomes, Pedro Pereira Neves, Mário Ornelas, Ana Maria Cunha, Rodrigo Vilares Morgado, Ângela Carneiro, João Romano, Nuno Oliveira, Manuel Falcão, Carolina Madeira, Rita Laiginhas, Mengxi Shen, Philip J. Rosenfeld, 2022, OCTA in Ophthalmology, Livro GER 2022 v2, 103-144.

Xem thêm