Cannabinoid là một nhóm hợp chất đa dạng bao gồm các hợp chất thảo dược, nội sinh và tổng hợp, có khả năng liên kết với các thụ thể ức chế đặc hiệu trong cơ thể. Theo Halawa và cộng sự (2018), các nghiên cứu lâm sàng về cannabinoid trong quản lý đau đang gia tăng do nhu cầu tìm kiếm các phương pháp điều trị thay thế an toàn hơn cho đau mạn tính, mặc dù bằng chứng về hiệu quả vẫn còn khiêm tốn và thay đổi tùy theo loại cannabinoid, đường dùng và tình trạng đau.
Lịch sử của Cannabinoid trong y học
Cannabis là một trong những loại thuốc thảo dược được ghi nhận lâu đời nhất, với lịch sử sử dụng ít nhất 5000 năm. Vào thế kỷ thứ 1, dược điển Trung Quốc đã khuyến cáo sử dụng nó cho đau thấp khớp, táo bón và sốt rét. Đến năm 1845, nó được liệt kê trong United States Dispensatory như một thuốc an thần, giảm đau và chống co giật. Tuy nhiên, vào đầu thế kỷ 20, việc sử dụng thảo dược này suy giảm do sự phổ biến của các hợp chất tổng hợp như aspirin và opioid. Năm 1970, Đạo luật các chất được kiểm soát (Controlled Substances Act - CSA) đã phân loại cannabis là thuốc Schedule I, khẳng định tình trạng bất hợp pháp mà không có công dụng y tế được chấp nhận. Sự hiểu biết về cơ chế tác dụng chỉ thực sự tiến triển vào những năm 1960 với việc phân lập Tetrahydro-cannabinol (THC) và sau đó là phát hiện các thụ thể cannabinoid (CB1 và CB2) vào những năm 1980-1990.
Phân loại Cannabinoid
Cannabinoid được chia thành ba loại chính: phytocannabinoid (có nguồn gốc từ cây cannabis), cannabinoid tổng hợp (hợp chất sản xuất trong phòng thí nghiệm) và endocannabinoid (hợp chất do cơ thể sản xuất). Delta-9-tetrahydrocannabinol (Δ 9-THC) là hợp chất tâm thần chính, trong khi Cannabidiol (CBD) là hợp chất phong phú thứ hai, được cho là có ứng dụng y tế rộng rãi hơn mà không gây tác dụng tâm thần đáng kể. Các sản phẩm chiết xuất từ cannabis (CBME) bao gồm các loại được sản xuất bởi công ty dược phẩm qua thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt (như Nabiximols) và các sản phẩm bán tại các cơ sở y tế không qua kiểm soát.
Hệ thống Endocannabinoid và Dược lý học
Hệ thống endocannabinoid (ECS) bao gồm các chất điều hòa thần kinh, enzyme và thụ thể. Hai endocannabinoid chính là Anandamide (AEA) và 2-arachidonoylglycerol (2-AG). Chúng hoạt động như các chất truyền tin ngược, liên kết với các thụ thể G-protein coupled receptors (GPCRs) là CB1 và CB2 để ức chế giải phóng chất dẫn truyền thần kinh. Sự hấp thụ cannabinoid rất biến đổi do nhiều dạng bào chế như hít, uống, ngậm dưới lưỡi hoặc bôi tại chỗ. Chuyển hóa chủ yếu qua hệ thống cytochrome P450 (CYP450), đặc biệt là CYP2C9, có thể gây tương tác thuốc.
Cannabinoid trong điều trị đau
Các thử nghiệm lâm sàng (RCTs) cho thấy hiệu quả giảm đau khiêm tốn của cannabinoid trong đau thần kinh, đau do ung thư và co cứng cơ. Tuy nhiên, các nghiên cứu về đau cấp tính thường cho kết quả không rõ ràng hoặc thậm chí làm tăng đau trong một số trường hợp. Đối với đau thần kinh mạn tính, đặc biệt là trong bệnh đa xơ cứng (MS), cannabinoid đã cho thấy bằng chứng đáng kể về hiệu quả giảm đau và cải thiện giấc ngủ. Các tác dụng phụ thường gặp bao gồm an thần, chóng mặt, khô miệng và khó chịu (dysphoria). Mặc dù có lo ngại về nguy cơ lạm dụng, các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ phụ thuộc vào cannabis (khoảng 9%) thấp hơn đáng kể so với rượu và thuốc lá.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu đau | tài liệu không nêu |
| Hiệu quả giảm đau (đau thần kinh) | bằng chứng đáng kể |
| Tỷ lệ phụ thuộc cannabis | 9% |
| Tỷ lệ tác dụng phụ không nghiêm trọng | 96.6% |
| Thời gian trung bình đến lần xét nghiệm nước tiểu âm tính (người dùng không thường xuyên) | 8.5 ngày |
| Thời gian trung bình đến lần xét nghiệm nước tiểu âm tính (người dùng thường xuyên) | 19.1 ngày |
Bình luận: Thông tin theo Halawa và cộng sự (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh sự thiếu hụt các nghiên cứu chuẩn hóa về liều lượng và dạng bào chế, gây khó khăn cho việc áp dụng lâm sàng rộng rãi. Cần lưu ý rằng các dữ liệu về hiệu quả giảm đau chủ yếu dựa trên các nghiên cứu nhỏ, do đó cần thận trọng khi ngoại suy kết quả cho bệnh nhân cụ thể.
- Thực hiện đánh giá toàn diện về tiền sử đau và nguy cơ lạm dụng chất trước khi cân nhắc sử dụng cannabinoid.
- Ưu tiên các sản phẩm có hàm lượng CBD cao và THC thấp để giảm thiểu tác dụng tâm thần.
- Thiết lập thỏa thuận điều trị bằng cannabinoid (tương tự thỏa thuận opioid) để quản lý kỳ vọng và theo dõi tuân thủ.
- Theo dõi định kỳ các triệu chứng mục tiêu, chức năng và thực hiện xét nghiệm nước tiểu để đánh giá khách quan việc sử dụng chất.
- Luôn cập nhật các quy định pháp luật tại địa phương vì tình trạng pháp lý của cannabinoid thay đổi liên tục.
Tài liệu tham khảo:
Halawa, O. I., Furnish, T. J., & Wallace, M. S., 2018, Role of Cannabinoids in Pain Management, Essentials of Pain Medicine, 509-520.