Bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic retinopathy - DR) là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở người trong độ tuổi lao động tại nhiều quốc gia, theo tài liệu tổng quan về biến chứng đái tháo đường năm 2026. Việc phát hiện sớm và kiểm soát các yếu tố nguy cơ có thể làm chậm tiến triển bệnh, trong khi các can thiệp hiện đại như thuốc ức chế yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (Vascular endothelial growth factor - VEGF inhibitors) và phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) giúp cải thiện kết cục thị lực cho bệnh nhân.
Định nghĩa bệnh võng mạc đái tháo đường
DR là bệnh lý của các mao mạch, tiểu động mạch và tiểu tĩnh mạch trong võng mạc, dẫn đến rò rỉ hoặc tắc nghẽn các mạch máu nhỏ. Vi phình mạch (microaneurysm) được coi là dấu hiệu đặc trưng của bệnh lý vi mạch võng mạc ở người đái tháo đường, được cho là sự giãn nở không đối xứng của thành mao mạch sau khi mất các tế bào chu bào (pericytes) và tăng áp lực thủy tĩnh tại chỗ.
Nghiên cứu ETDRS và phân loại tổn thương
Nghiên cứu Early Treatment Diabetic Retinopathy Study (ETDRS) đã mô tả sự tiến triển của DR thông qua các tổn thương như vi phình mạch, xuất huyết võng mạc, xuất tiết cứng (hard exudates), và bất thường vi mạch trong võng mạc (Intra-retinal microvascular abnormality - IRMA). Quy tắc '4:2:1' của ETDRS được sử dụng để định nghĩa DR không tăng sinh nặng (NPDR), bao gồm xuất huyết trong võng mạc lan rộng (>20) ở 4 góc phần tư, hoặc chuỗi tĩnh mạch (venous beading) ở 2+ góc phần tư, hoặc IRMA nổi bật ở 1+ góc phần tư. Khoảng 50% bệnh nhân NPDR nặng tiến triển thành DR tăng sinh (PDR) trong vòng 12 tháng.
Sàng lọc và phân loại tại Anh
Chương trình sàng lọc tại Anh sử dụng hệ thống phân loại dựa trên mức độ bệnh ở mắt nặng hơn, bao gồm các cấp độ từ R0M0 (không DR, không bệnh hoàng điểm) đến R3M1 (PDR, có bệnh hoàng điểm). Các cá nhân có hình ảnh không thể đánh giá (U) được chuyển khám sinh hiển vi. Đối với bệnh nền (background DR), nguy cơ tiến triển thành PDR trong 1 năm là 6,2%.
Điều trị các yếu tố nguy cơ và hiện tượng 'x worsening'
Kiểm soát huyết áp và đường huyết (HbA1c) là yếu tố then chốt để làm chậm tiến triển bệnh. Nghiên cứu DCCT năm 1998 ghi nhận hiện tượng 'x worsening' (xấu đi sớm) ở 13,1% trong số 711 bệnh nhân được điều trị tích cực, với yếu tố nguy cơ quan trọng nhất là mức HbA1c cao tại thời điểm sàng lọc và sự sụt giảm mức này trong 6 tháng đầu sau ngẫu nhiên hóa.
Bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR)
PDR đặc trưng bởi sự phát triển của tân mạch tại gai thị (NVD) hoặc tân mạch ở nơi khác (NVE). Nghiên cứu Diabetic Retinopathy Study (DRS) cho thấy điều trị kịp thời ở mắt có đặc điểm nguy cơ cao giúp giảm ≥50% nguy cơ mất thị lực nặng trong 2 năm. Các đặc điểm nguy cơ cao bao gồm xuất huyết trước võng mạc hoặc xuất huyết dịch kính, NVD ≥1/4 đến 1/3 diện tích gai thị, hoặc NVE >1/2 diện tích gai thị kèm xuất huyết.
Bệnh hoàng điểm và điều trị
Phù hoàng điểm đái tháo đường được phân loại thành trung tâm và không trung tâm. Phù hoàng điểm có ý nghĩa lâm sàng (CSME) được định nghĩa bởi sự dày võng mạc hoặc xuất tiết cứng trong vòng 500 micrometres từ trung tâm hoàng điểm. Thuốc ức chế VEGF là lựa chọn điều trị chính cho phù hoàng điểm liên quan đến trung tâm. Các thuốc được cấp phép bao gồm aflibercept (2 mg và 8 mg), faricimab, ranibizumab, brolucizumab và các thuốc tương tự sinh học.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nguy cơ tiến triển PDR (background DR) | 6,2% trong 1 năm |
| Nguy cơ tiến triển PDR (pre-proliferative DR) | 11,3% đến 54,8% trong 1 năm |
| Tỷ lệ endophthalmitis sau tiêm nội nhãn | 0,04% - 0,06% mỗi mũi tiêm |
| Tăng nhãn áp sau tiêm nội nhãn | 9,5% (so với 3,4% nhóm chứng) |
| Tần suất tiêm anti-VEGF (năm 1) | Trung bình 7 - 9 mũi |
| Tần suất tiêm anti-VEGF (năm 2) | 2 - 4 mũi |
| Tần suất tiêm anti-VEGF (năm 3) | 1 - 3 mũi |
| Tần suất tiêm anti-VEGF (năm 4-5) | Khoảng 1 mũi/năm |
Bình luận: Thông tin theo Ghatge & Scanlon (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các số liệu về tần suất tiêm anti-VEGF phản ánh xu hướng điều trị thực tế tại Anh, tuy nhiên đáp ứng của bệnh nhân là cá thể hóa. Cần lưu ý rằng việc phân loại theo ETDRS dù chi tiết nhưng khó áp dụng trực tiếp trong thực hành lâm sàng hàng ngày, do đó các hệ thống phân loại đơn giản hóa như của DESP thường được ưu tiên.
- Sàng lọc định kỳ bằng chụp ảnh kỹ thuật số là bắt buộc để phát hiện sớm DR.
- Kiểm soát chặt chẽ huyết áp và đường huyết giúp làm chậm tiến triển bệnh.
- Sử dụng thuốc ức chế VEGF cho phù hoàng điểm liên quan trung tâm theo chỉ định của NICE.
- Laser quang đông võng mạc vẫn là tiêu chuẩn chăm sóc cho PDR.
- Theo dõi sát bệnh nhân có đặc điểm nguy cơ cao theo tiêu chuẩn DRS để can thiệp kịp thời.
Tài liệu tham khảo:
Ghatge A, Scanlon PH, Diabetic retinopathy, Medicine, 2026, Vol xxx, pp 1-7, DOI: 10.1016/j.mpmed.2026.09.001