Vật liệu sinh học trong nhãn khoa: Tổng quan về thiết kế và ứng dụng lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

Nghiên cứu của Shao và cộng sự (2026) đã tổng hợp các tiến bộ trong lĩnh vực vật liệu sinh học nhãn khoa, bao gồm 108 nghiên cứu được chọn lọc từ 4430 bản ghi, nhằm giải quyết các thách thức về sinh khả dụng thấp và tái tạo mô. Các vật liệu này được phân loại dựa trên thành phần hóa học và nền tảng chức năng, bao gồm polymer tự nhiên, polymer tổng hợp, vật liệu kim loại, vật liệu composite, vật liệu nano, hydrogel và ma trận ngoại bào đã khử tế bào (decellularized extracellular matrix - dECM).

Vật liệu polymer tự nhiên

Các polymer tự nhiên như collagen, chitosan, fibrin, hyaluronic acid (HA), alginate và agarose có thành phần hóa học tương tự ma trận ngoại bào tự nhiên, giúp tăng cường khả năng tương thích sinh học. Collagen là protein cấu trúc chính, được sử dụng rộng rãi trong sửa chữa giác mạc, dù có hạn chế về độ bền cơ học. Các nghiên cứu đã cải thiện tính chất này bằng cách kết hợp với polymer tổng hợp hoặc điều chỉnh cấu trúc. Chitosan, một polysaccharide tự nhiên, có đặc tính mucoadhesive (bám dính niêm mạc) tốt, giúp kéo dài thời gian lưu thuốc trên bề mặt nhãn cầu. HA được ưa chuộng nhờ khả năng giữ nước và bôi trơn, thường được sử dụng trong các hydrogel tiêm được. Fibrin và agarose chủ yếu đóng vai trò là giàn giáo (scaffold) 3D trong kỹ thuật mô.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu108 nghiên cứu được trích dẫn
Tỷ lệ tái tạo giác mạc (HA hydrogel)91.8% (nhóm HA) so với 91.4% (nhóm đối chứng)
Thời gian theo dõi (HA hydrogel)24 tuần
Độ truyền sáng (Collagen vitrigel)99.6%
Thời gian phân hủy (Fibrin-agarose)3-12 tuần
Bình luận: Thông tin theo Shao et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các vật liệu tự nhiên thường có ưu điểm về hoạt tính sinh học nhưng gặp thách thức lớn về tính ổn định của từng lô sản xuất (batch variability) và độ bền cơ học thấp.

Vật liệu polymer tổng hợp

Polymer tổng hợp như PLGA, PCL, PLA, PEG, PVA và PMMA cung cấp khả năng kiểm soát tốt hơn về cấu trúc phân tử và tốc độ phân hủy. PLGA là vật liệu phổ biến nhất, được sử dụng trong các hệ thống giải phóng thuốc kéo dài, ví dụ như cấy ghép nội nhãn dexamethasone (Ozurdex) đã được phê duyệt dựa trên các thử nghiệm lâm sàng pha III với 1267 bệnh nhân. PCL có độ bền cơ học cao, phù hợp cho kỹ thuật mô, trong khi PEG thường được dùng để cải thiện tính linh hoạt và giảm bám dính protein. Các vật liệu này cho phép điều chỉnh các thông số vật lý để đáp ứng yêu cầu cụ thể của từng mô nhãn cầu.

Vật liệu kim loại và Composite

Vật liệu kim loại như Titan, hợp kim NiTi và hợp kim Magie được sử dụng khi cần hỗ trợ cơ học lâu dài. Hợp kim NiTi (Nitinol) với hiệu ứng nhớ hình và siêu đàn hồi (superelasticity) được ứng dụng trong các microstent điều trị glaucoma, như đã chứng minh trong thử nghiệm HORIZON với 556 mắt. Vật liệu composite kết hợp nhiều thành phần để tối ưu hóa cả tính chất cơ học và hoạt tính sinh học, ví dụ như kết hợp polymer với các thành phần vô cơ để tăng cường độ bền hoặc dẫn truyền thuốc có kiểm soát.

Vật liệu nano và Hydrogel

Vật liệu nano (nanomaterials) có ưu điểm về diện tích bề mặt lớn, giúp vượt qua các rào cản sinh lý của mắt như hàng rào máu-võng mạc (blood-retinal barrier). Hydrogel, đặc biệt là các loại nhạy cảm với nhiệt độ (thermosensitive) hoặc nhạy cảm với môi trường (microenvironment-responsive), cung cấp khả năng tiêm được và giải phóng thuốc tại chỗ. Các hệ thống này đang mở rộng từ vai trò là chất mang thuốc đơn thuần sang các thiết bị điều trị đa chức năng.

Ma trận ngoại bào đã khử tế bào (dECM)

dECM giữ lại cấu trúc 3D và các tín hiệu sinh hóa của mô gốc, hỗ trợ tốt cho việc tái tạo mô. Các nguồn dECM bao gồm màng ối, giác mạc lợn, giác mạc lạc đà và bóng hơi cá. Mặc dù có tiềm năng lớn, việc khử tế bào hiệu quả mà không làm hỏng cấu trúc ma trận vẫn là một thách thức kỹ thuật quan trọng.

  • Ưu tiên thiết kế vật liệu có khả năng đáp ứng với môi trường bệnh lý (ví dụ: nồng độ ROS cao).
  • Cần chuẩn hóa quy trình sản xuất để đảm bảo tính nhất quán giữa các lô vật liệu.
  • Tăng cường các nghiên cứu lâm sàng dài hạn để đánh giá an toàn sinh học.
  • Kết hợp các công nghệ chế tạo tiên tiến như in 3D để tạo ra các cấu trúc mô phỏng chính xác mô tự nhiên.

Tài liệu tham khảo:

Zhenyu Shao, Zekai Jia, Wenling Cui, Han Zhang, 2026, Research and prospects for materials in ophthalmology: A review, Materials Today Communications, Vol 57, 116472, DOI: 10.1016/j.mtcomm.2026.116472.

Xem thêm