Vật liệu kính tiếp xúc mềm: Cấu trúc, đặc tính và phân loại lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Giới thiệu

Kính tiếp xúc mềm (soft contact lens) đã tạo ra tác động to lớn đến thị trường toàn cầu kể từ khi phổ biến vào đầu những năm 1970, với doanh thu ước tính khoảng 8 tỷ USD hàng năm (Nichols, 2015). Theo khảo sát, kính mềm chiếm khoảng 87% tổng số ca thay thế kính tiếp xúc trên toàn thế giới (Morgan et al., 2016). Sự phổ biến này chủ yếu nhờ vào khả năng cung cấp thị lực tốt và sự thoải mái cho người đeo, khắc phục được nhược điểm thiếu thoải mái ban đầu của kính cứng (Polse et al., 1999).

Cấu trúc Polymer

Tất cả vật liệu kính tiếp xúc đều được phân loại là polymer. Polymer là các vật liệu rắn bao gồm các chuỗi phân tử có trọng lượng phân tử cao, được tạo thành từ các đơn vị lặp lại nhỏ gọi là monomer. Các polymer được sử dụng trong kính tiếp xúc mềm thường là hydrogel, được tạo thành từ các polymer ưa nước (hydrophilic), liên kết chéo (cross-linked) và trương nở trong nước. Các polymer này có thể là homopolymer (chỉ một loại monomer) hoặc copolymer (nhiều loại monomer). Dựa trên cấu trúc chuỗi, chúng được phân loại thành tuyến tính, phân nhánh hoặc mạng lưới (cross-linked). Ngoài ra, polymer còn được chia thành vô định hình (amorphous) hoặc tinh thể (crystalline), trong đó các polymer vô định hình thường được ưu tiên cho kính tiếp xúc nhờ tính trong suốt.

Quá trình Polymer hóa

Quá trình tạo ra polymer từ monomer được gọi là polymer hóa (polymerization). Đối với hydrogel, quá trình này thường diễn ra thông qua phản ứng tăng trưởng chuỗi (chain growth). Hỗn hợp monomer cần ba thành phần cơ bản: monomer, chất liên kết chéo và chất khởi đầu (initiator). Quá trình này bao gồm ba giai đoạn: khởi đầu (initiation), lan truyền (propagation) và kết thúc (termination). Chất khởi đầu sẽ phân mảnh thành các gốc tự do (free radicals) khi được kích hoạt bởi nhiệt hoặc bức xạ, từ đó bắt đầu phản ứng với monomer. Phản ứng kết thúc khi các gốc tự do mất khả năng phản ứng thông qua cơ chế tái tổ hợp (recombination) hoặc không cân xứng (disproportionation).

Đặc tính của vật liệu Hydrogel

Vật liệu hydrogel phải đáp ứng các yêu cầu khắt khe của môi trường nhãn khoa: duy trì màng nước mắt ổn định, thấm oxy để duy trì chuyển hóa giác mạc, thấm ion để đảm bảo sự di chuyển của kính, thoải mái, thị lực rõ nét và độ bền. Độ trong suốt quang học là yếu tố then chốt, với yêu cầu truyền hơn 90% ánh sáng trong vùng khả kiến. Các đặc tính cơ học như Young's modulus (mô-đun đàn hồi) ảnh hưởng trực tiếp đến sự thoải mái và đặc điểm lắp kính. Trong khi kính cứng có mô-đun cao (khoảng 10^3 MPa), kính mềm có mô-đun thấp hơn nhiều (0,2–1,5 MPa) ở trạng thái ngậm nước. Độ thấm oxy (Dk) của hydrogel phụ thuộc vào hàm lượng nước cân bằng (EWC). Mối quan hệ này được mô tả bởi công thức: Dk = 1.67e^(0.0397EWC).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thị phần kính mềm toàn cầu87% tổng số ca thay thế kính tiếp xúc
Doanh thu ngành kính mềm8 tỷ USD hàng năm
Độ thấm oxy (Dk) hydrogelDk = 1.67e^(0.0397EWC)
Mô-đun đàn hồi kính mềm0,2–1,5 MPa (trạng thái ngậm nước)
Mô-đun đàn hồi kính cứng10^3 MPa
Độ dày kính O3 series0,035–0,06 mm
Nguy cơ viêm giác mạc (extended wear)5–15 lần cao hơn so với daily wear
Bình luận: Thông tin theo Maldonado-Codina (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng các giá trị Dk/t được đo bằng đơn vị Barrer truyền thống có thể gây nhầm lẫn khi chuyển đổi sang đơn vị ISO (hPa), vì các nhà sản xuất thường ưu tiên các con số cao hơn để quảng bá sản phẩm. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa các thế hệ silicone hydrogel là cần thiết để quản lý các biến chứng như CLPC (contact-lens-related papillary conjunctivitis).

Phân loại vật liệu kính tiếp xúc

Hệ thống phân loại của FDA nhóm các vật liệu dựa trên hàm lượng nước và điện tích bề mặt, bao gồm 4 nhóm hydrogel và nhóm thứ 5 dành cho silicone hydrogel. Hệ thống ISO (BS EN ISO 18369-1) sử dụng mã 6 phần bao gồm tiền tố, gốc (stem), hậu tố chuỗi, hậu tố nhóm, phạm vi Dk và mã sửa đổi bề mặt. Gốc 'filcon' được dùng cho vật liệu chứa ≥10% nước, trong khi 'focon' dùng cho vật liệu chứa ≤10% nước. Việc phân loại này giúp bác sĩ lâm sàng hiểu rõ bản chất hóa học và đặc tính vật lý của từng loại kính.

  • Kiểm tra hàm lượng nước (EWC) và tính chất ion của vật liệu để dự đoán khả năng lắng đọng protein (đặc biệt là lysozyme).
  • Cân nhắc sự thay đổi thông số kính (độ cong, công suất) do ảnh hưởng của pH và độ thẩm thấu (tonicity) đối với các vật liệu hydrogel ion hóa.
  • Ưu tiên lựa chọn kính có độ thấm oxy phù hợp với nhu cầu đeo (daily wear vs extended wear) dựa trên các nghiên cứu về mức oxy tối thiểu để tránh phù giác mạc.
  • Theo dõi các dấu hiệu viêm kết mạc nhú (CLPC) khi sử dụng kính có mô-đun đàn hồi cao hoặc thiết kế cạnh kính không phù hợp.
  • Sử dụng các giải pháp chăm sóc kính phù hợp với thành phần vật liệu để tránh tương tác hóa học gây kích ứng hoặc nhuộm màu giác mạc (SICS).

Tài liệu tham khảo:

Carole Maldonado-Codina, 2018, Soft Lens Materials, Contact Lens Practice, 45-60.

Xem thêm