Tuân thủ trong sử dụng kính tiếp xúc: Phân tích hành vi và chiến lược cải thiện

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Nghiên cứu quốc tế năm 2011 trên 4021 người đeo kính tiếp xúc (contact lens) cho thấy sự tuân thủ hoàn toàn với mọi khía cạnh của chế độ chăm sóc kính là rất hiếm gặp. Tài liệu này tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ, hậu quả của việc không tuân thủ và các mô hình can thiệp lâm sàng nhằm tối ưu hóa kết quả cho bệnh nhân.

Hậu quả của việc không tuân thủ

Mặc dù việc tuân thủ đầy đủ hướng dẫn của bác sĩ không đảm bảo hoàn toàn việc đeo kính không gặp sự cố, nhưng việc không tuân thủ dẫn đến nhiều hệ lụy lâm sàng nghiêm trọng. Các hậu quả chính bao gồm: giảm hiệu quả điều trị, phát sinh các vấn đề thứ phát, kê đơn sai, lãng phí thời gian của bác sĩ và bệnh nhân. Việc giảm thiểu hoặc loại bỏ các hành vi không tuân thủ là mục tiêu quan trọng để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhãn khoa.

Mức độ và mô hình không tuân thủ

Sự tuân thủ không phải là trạng thái nhị phân mà thay đổi theo thời gian và hoàn cảnh. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ không tuân thủ liên quan đến thời gian điều trị: khoảng 20-30% bệnh nhân không tuân thủ với các liệu trình ngắn hạn (ví dụ: 9 ngày dùng kháng sinh), trong khi tỷ lệ này vượt quá 50% đối với các liệu trình dài hạn. Đối với kính tiếp xúc, một khảo sát năm 2011 trên 4021 người đeo kính cho thấy chỉ 15% người dùng kính dùng một lần hàng ngày (daily disposable lenses) có mức độ tuân thủ tốt hơn so với các nhóm khác.

Quy trình kính tiếp xúc sai lệch

Morgan và cộng sự (2011) đã xác định 8 hành vi có thể thay đổi liên quan đến sự tuân thủ của bệnh nhân làm tăng nguy cơ viêm giác mạc do vi khuẩn (microbial keratitis): rửa tay không đầy đủ, đeo kính qua đêm không được chỉ định, thời gian đeo kéo dài quá mức, khoảng thời gian thay kính quá dài, vệ sinh hộp đựng kính không đầy đủ, không sử dụng đúng dung dịch sát khuẩn, không chà và rửa kính, và châm thêm dung dịch (topping up solution). Phân tích thống kê cho thấy quốc gia là yếu tố độc lập đáng kể dự đoán số bước không tuân thủ, với giá trị trung bình bình phương nhỏ nhất (LMS) cao nhất là 3,97 tại Hàn Quốc và thấp nhất là 2,93 tại Pháp.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu khảo sát quốc tế (2011)4021 người đeo kính
Tỷ lệ tuân thủ tốt (kính dùng 1 lần)15% người đeo
Số bước không tuân thủ (trung bình nam)3,28
Số bước không tuân thủ (trung bình nữ)3,12
Tốc độ cải thiện tuân thủ theo tuổi0,15 bước mỗi thập kỷ
Tỷ lệ không tuân thủ (Australia)18%
Tỷ lệ không tuân thủ (USA)12%
Tỷ lệ không tuân thủ (UK)7%
Tỷ lệ không tuân thủ (Norway)4%

Lý do không tuân thủ

Dumbleton và cộng sự (2013a) đã khảo sát 805 bệnh nhân đeo kính dùng một lần hàng ngày tại 4 quốc gia. Mặc dù kính được thiết kế để sử dụng một lần, 9% bệnh nhân vẫn không tuân thủ. Các lý do chính bao gồm: tiết kiệm tiền, hết kính, cho rằng không có rủi ro khi tái sử dụng, hoặc do lời khuyên từ bác sĩ. Đối với kính tái sử dụng, lý do hàng đầu cho việc đeo quá thời hạn khuyến cáo là sự quên lãng (quên ngày thay kính hoặc quên đặt hàng lại).

Tuân thủ với đơn kính không chính xác

Việc kê đơn không chính xác, dù vô tình hay cố ý, là một thực tế cần xem xét. Nếu bệnh nhân tuân thủ theo một đơn kính không chính xác, khả năng xảy ra kết cục tiêu cực như kích ứng mắt là rất cao. Ngược lại, bệnh nhân có thể không tuân thủ với đơn kính sai, điều này có thể là hành vi hợp lý hoặc phi lý, hoặc do quên lãng/hiểu sai hướng dẫn.

Tuân thủ với đơn kính chính xác

Khi đơn kính là chính xác, việc bệnh nhân không tuân thủ vẫn là thách thức lâm sàng cổ điển. Các mô hình quyết định cho thấy nếu bệnh nhân tuân thủ, kết cục tích cực là khả thi hơn. Ngược lại, nếu không tuân thủ, kết cục tiêu cực là hệ quả tất yếu.

Điều tra các chiến lược tăng cường tuân thủ

Các nghiên cứu về chiến lược tăng cường tuân thủ cho thấy kết quả hỗn hợp. Claydon và cộng sự (1997) trong nghiên cứu 12 tháng trên 80 bệnh nhân cho thấy chỉ có việc rửa tay là cải thiện đáng kể về mặt thống kê, trong khi cường độ giáo dục ban đầu không ảnh hưởng đến cấu trúc nhãn cầu phía trước. Yung và cộng sự (2007) thực hiện tự đánh giá định kỳ mỗi 3 tháng trên 60 người đeo kính trong 12 tháng, kết quả cho thấy chiến lược này không có tác động đáng kể đến hành vi, ngoại trừ việc cải thiện vệ sinh hộp đựng kính.

Dự đoán sự không tuân thủ

Việc xác định các yếu tố dự đoán sự không tuân thủ gặp nhiều khó khăn. Davidson và Akingbehin (1980) không tìm thấy mối liên hệ giữa không tuân thủ với tuổi, giới tính, chủng tộc hoặc tình trạng kinh tế xã hội. Tuy nhiên, Chun và Weissman (1987) ghi nhận bệnh nhân dưới 30 tuổi và trên 50 tuổi có xu hướng không tuân thủ cao hơn. Các trắc nghiệm tâm lý như 16PF inventory (Cattell và cộng sự, 1988) cũng đã được áp dụng nhưng chưa cho thấy mối tương quan tổng thể rõ ràng với sự tuân thủ.

Mô hình tăng cường tuân thủ

Mô hình tăng cường tuân thủ trong nhãn khoa bao gồm 4 thành phần: (1) Phòng khám và bác sĩ, (2) Bệnh nhân, (3) Lời khuyên được đưa ra, và (4) Ngành công nghiệp kính tiếp xúc. Bác sĩ cần thể hiện sự tận tâm, lắng nghe hiệu quả, sử dụng thuật ngữ tối thiểu (minimum jargon), và đặt mục tiêu thực tế. Ngành công nghiệp cần chú trọng chính sách giá, hỗ trợ sản phẩm rõ ràng và nghiên cứu phát triển các hệ thống chăm sóc hiệu quả trong điều kiện thực tế (real-world scenario).

Bình luận: Thông tin theo Efron (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh rằng sự tuân thủ tuyệt đối là không tưởng, do đó cần thiết kế hệ thống kính tiếp xúc có biên độ an toàn (safety margin) cao. Hạn chế của các nghiên cứu được trích dẫn là dựa nhiều vào báo cáo tự nguyện của bệnh nhân, vốn thường có xu hướng đánh giá cao mức độ tuân thủ của chính mình (overestimate).
  • Tăng cường nhắc nhở lịch tái khám và cung cấp phản hồi tích cực cho bệnh nhân.
  • Sử dụng tài liệu hướng dẫn bằng văn bản kết hợp hình ảnh minh họa rõ ràng thay vì chỉ hướng dẫn bằng lời nói.
  • Cá nhân hóa thời gian hẹn thay vì đặt lịch theo khối (block booking) để giảm thời gian chờ đợi.
  • Tập trung giáo dục vào các hành vi có nguy cơ cao như rửa tay và vệ sinh hộp đựng kính.
  • Tránh đổ lỗi cho bệnh nhân khi xảy ra biến chứng, thay vào đó hãy xem xét lại quy trình tư vấn và hệ thống chăm sóc.

Tài liệu tham khảo:

Nathan Efron, 2018, Compliance, Contact Lens Practice, 420-426.

Xem thêm