Giới thiệu
Chăm sóc bệnh nhân có độ khúc xạ cao (high ametropia) là một trong những khía cạnh thách thức và bổ ích nhất trong thực hành kính tiếp xúc. Các chỉ định phổ biến bao gồm cận thị nặng, loạn thị cao do độ cong giác mạc lớn, và tình trạng vô thủy tinh thể (aphakia) ở người lớn hoặc trẻ em. Những trường hợp này thường đi kèm với các thay đổi bệnh lý như cận thị thoái hóa, phẫu thuật đục thủy tinh thể và tăng nguy cơ bong võng mạc. Bệnh nhân viễn thị nặng và vô căn hưởng lợi từ việc loại bỏ các vùng mù (jack-in-the-box) và cải thiện thị trường ngoại vi so với kính gọng. Ngược lại, bệnh nhân cận thị nặng được hưởng lợi từ độ phóng đại tăng lên, giúp cải thiện đáng kể thị lực (visual acuity). Bệnh nhân loạn thị cao hưởng lợi từ việc loại bỏ tình trạng méo hình (aniseikonia). Tất cả các nhóm bệnh nhân này đều có động lực cao để kiên trì trong giai đoạn thích nghi ban đầu nhờ vào hiệu quả thẩm mỹ và thị giác vượt trội so với kính gọng.
Vật liệu kính cho độ khúc xạ cao
Kính tiếp xúc cho bệnh nhân độ khúc xạ cao thường có độ dày đáng kể, gây thách thức cho thiết kế kính và khả năng truyền oxy cho giác mạc. Các loại vật liệu bao gồm: kính mềm hàm lượng nước cao (cần theo dõi chặt chẽ), kính silicone elastomer (thường thấm ướt kém, khó tháo), kính silicone hydrogel (độ truyền oxy cao) và kính cứng (rigid lenses) cho lưu thông nước mắt tốt nhất. Silicone hydrogel đã có sẵn trong nhiều năm cho độ khúc xạ từ +8.00 D đến -20.00 D. Mặc dù việc phát triển vật liệu này cho ngành công nghiệp kính tiếp xúc chuyên dụng không đơn giản do các rào cản về kỹ thuật tiện (lathing), chi phí nguyên liệu và bằng sáng chế, hiện nay đã có bốn loại kính silicone hydrogel có thể được sản xuất theo thiết kế tùy chỉnh (custom designs). Các loại kính này được khuyến cáo chỉ dùng cho đeo ban ngày (daily wear) và đáp ứng tiêu chuẩn của Holden và Mertz (1984) về truyền oxy.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Phạm vi độ khúc xạ | +8.00 D đến -20.00 D |
| Số lượng silicone hydrogel tùy chỉnh | 4 loại |
| Chế độ đeo khuyến cáo | Đeo ban ngày |
| Đường kính kính silicone elastomer | 11.3–12.5 mm |
Nguyên tắc thiết kế kính công suất cao
Mục tiêu chính khi thiết kế kính công suất cao là giảm độ dày vùng trung biên của kính trừ (minus lenses) hoặc độ dày trung tâm của kính cộng (plus lenses), đồng thời đảm bảo vùng quang học (optic zone) có đường kính đủ lớn và định tâm trên đồng tử. Đối với kính cộng cứng, trừ khi có đường kính rất nhỏ (8.5 mm hoặc ít hơn) và độ cong dốc, kính phải được làm ở dạng carrier song song hoặc carrier trừ. Thiết kế lenticular giúp kính mỏng hơn, ít khối lượng hơn và định tâm tốt hơn. Đường kính kính thường từ 9.0–10.5 mm. Đường kính vùng quang học phía trước thường là 7.0–8.0 mm. Độ dày mối nối (junction thickness) cho kính cộng cứng lenticular nên khoảng 0.15 mm để đảm bảo độ bền. Độ dày mép chưa hoàn thiện của carrier thông thường là 0.10–0.12 mm và carrier trừ là khoảng 0.2 mm.
vô thủy tinh thể (Aphakia)
Mặc dù vô căn ở người lớn hiện nay hiếm gặp nhờ phẫu thuật đặt thủy tinh thể nhân tạo, kính tiếp xúc vẫn được chỉ định trong các trường hợp như aniridia, viêm màng bồ đào mãn tính và glaucoma. Nếu muốn đeo kéo dài (extended wear), cần chọn kính có độ truyền oxy tối đa. Bệnh nhân vô căn một mắt có thể ưu tiên kính mềm hàm lượng nước cao để thoải mái hơn. Lambert et al. (2014) đã so sánh kết quả thị giác ở trẻ sơ sinh phẫu thuật đục thủy tinh thể một mắt và khuyến cáo rằng khi phẫu thuật cho trẻ dưới 7 tháng tuổi, mắt nên để vô căn và điều chỉnh bằng kính tiếp xúc. Cấy ghép thủy tinh thể nhân tạo nguyên phát nên dành cho những trường hợp mà chi phí và việc xử lý kính tiếp xúc trở nên quá gánh nặng.
Cận thị nặng (High-Minus)
Kính cứng -10.00 D sẽ có độ dày mép chưa hoàn thiện khoảng 0.32–0.35 mm nếu đường kính là 8.8–9.6 mm. Vì độ dày mép tối ưu cho sự thoải mái và ổn định là khoảng 0.10 mm, việc lenticular hóa là rất quan trọng. Điều này có thể thực hiện bằng cách vát CN (CN bevelling) hoặc sử dụng máy tiện điều khiển số (computer numerical-controlled lathe) để cắt bán kính lenticular phía trước dốc hơn. Đường kính vùng quang học phía trước thường từ 7.2 mm đến 7.8 mm. Độ dày vùng trung biên cao hơn có thể làm phức tạp việc lắp kính và gây khó chịu nếu kính không bám vào mi trên.
Loạn thị cao (High Astigmatism)
Loạn thị cao thường do độ cong giác mạc lớn. Kính mềm toric tùy chỉnh có sẵn ở độ cao. Nếu kính cứng không mong muốn, ví dụ trong môi trường bụi bặm, kính mềm toric có thể được ưu tiên. Loạn thị chéo (oblique astigmatism) rất khó quản lý với kính mềm toric. Đối với kính cứng, các thiết kế bitoric có thể được lắp với độ cong nền ít loạn thị hơn một chút so với độ loạn thị giác mạc. Các thiết kế kính cứng loạn thị cao lên đến 11.00 D độ cong nền và công suất trụ là khả thi.
Bình luận: Thông tin theo Barr, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các thiết kế kính tiếp xúc cho độ khúc xạ cao đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với phòng lab chuyên dụng. Hạn chế chính của các thiết kế kính mềm dày cho loạn thị bất thường là độ truyền oxy thấp, cần cân nhắc kỹ nguy cơ thiếu oxy giác mạc.
- Ưu tiên thiết kế lenticular cho kính công suất cao để giảm độ dày và khối lượng kính.
- Sử dụng máy tiện điều khiển số để tối ưu hóa độ dày mép kính trừ.
- Đối với trẻ sơ sinh vô căn dưới 7 tháng tuổi, ưu tiên điều chỉnh bằng kính tiếp xúc thay vì đặt thủy tinh thể nhân tạo.
- Kiểm soát chặt chẽ bệnh nhân có bọng lọc kết mạc (conjunctival filtering blebs) khi đeo kính tiếp xúc.
- Sử dụng kính cứng bitoric cho loạn thị cao nếu kính mềm toric không đạt hiệu quả ổn định thị giác.
Tài liệu tham khảo:
Joseph T. Barr, 2018, High Ametropia, Contact Lens Practice, 4th Edition, Chapter 27, pp. 263-267.