Bài giảng tại AACO-OLS năm 2022 của Giáo sư Lingyi Liang đã tổng quan về viêm kết mạc dị ứng (allergic conjunctivitis - AC), một bệnh lý nhãn khoa phổ biến ảnh hưởng đến khoảng một phần ba dân số toàn cầu, trong đó 40% đến 80% có biểu hiện tại mắt. Bệnh không chỉ dừng lại ở các triệu chứng bề mặt nhãn cầu mà còn liên quan mật thiết đến các biến chứng nghiêm trọng như cận thị và keratoconus.
Phân loại và đặc điểm lâm sàng
Viêm kết mạc dị ứng được phân loại thành bốn nhóm chính dựa trên cơ chế miễn dịch và đặc điểm lâm sàng. Viêm kết mạc dị ứng theo mùa (seasonal allergic conjunctivitis - SAC) và viêm kết mạc dị ứng quanh năm (perennial allergic conjunctivitis - PAC) chủ yếu liên quan đến phản ứng miễn dịch loại 1 (type 1 immune reaction). Ngược lại, viêm kết mạc mùa xuân (vernal keratoconjunctivitis - VKC) và viêm kết mạc dị ứng cơ địa (atopic keratoconjunctivitis - AKC) được coi là các thể nặng hơn, liên quan đến phản ứng miễn dịch loại 4 (type 4 immune reaction). Các thể nặng này thường gây triệu chứng dai dẳng, khó điều trị và có nguy cơ cao tổn thương giác mạc hoặc toàn bộ bề mặt nhãn cầu. Các dấu hiệu điển hình bao gồm sung huyết kết mạc, hình thành nhú (papillary) và nang (follicle). Đặc biệt, VKC thường gặp ở trẻ em nam, kéo dài 5-10 năm, với các dấu hiệu đặc trưng như nhú khổng lồ (giant papillae) tạo hình ảnh lát đá (cobblestone appearance) và các đốm Trantas (Trantas dots) tại vùng rìa.
Điều trị và quản lý
Chiến lược điều trị AC bao gồm giáo dục sức khỏe, vệ sinh môi trường và sử dụng thuốc tại chỗ. Việc tránh tiếp xúc với dị nguyên là ưu tiên hàng đầu. Đối với phản ứng loại 1, thuốc kháng histamine và thuốc ổn định tế bào mast (mast cell stabilizers) là lựa chọn chính. Đối với các thể nặng liên quan đến phản ứng loại 4 như VKC và AKC, cần sử dụng thuốc ức chế miễn dịch tại chỗ như cyclosporine để ức chế các tế bào viêm. Corticosteroid tại chỗ được chỉ định cho các trường hợp triệu chứng nặng, ngứa dữ dội. Nước mắt nhân tạo được khuyến cáo để rửa trôi dị nguyên và các chất trung gian gây viêm. Trong trường hợp có khuyết biểu mô giác mạc dai dẳng hoặc loét giác mạc hình khiên (shield ulcer), việc sử dụng kính tiếp xúc (contact lens) hoặc phẫu thuật ghép màng ối (multi-membrane transplantation) có thể được cân nhắc.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ dân số bị dị ứng | Khoảng 1/3 dân số toàn cầu |
| Tỷ lệ dị ứng có tổn thương mắt | 40% - 80% |
| Thời gian kéo dài của VKC | 5 - 10 năm |
| Cơ chế miễn dịch SAC/PAC | Phản ứng loại 1 |
| Cơ chế miễn dịch VKC/AKC | Phản ứng loại 4 |
Mối liên hệ với Keratoconus và Cận thị
Nghiên cứu chỉ ra mối tương quan đáng kể giữa AC và keratoconus. Việc dụi mắt thường xuyên và chấn thương cơ học mãn tính lên biểu mô giác mạc được cho là yếu tố thúc đẩy quá trình chết tế bào keratocyte và nguyên bào sợi, dẫn đến sự phát triển của keratoconus. Ngoài ra, các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy viêm kết mạc dị ứng có thể thúc đẩy tiến triển cận thị thông qua các cytokine như TNF-alpha hoặc interleukin-6 do tế bào mast tiết ra. Các cytokine này có thể xuyên qua giác mạc, gây viêm vi mô và làm mỏng củng mạc, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển chiều dài trục nhãn cầu.
Tác động đến chất lượng cuộc sống
AC không chỉ ảnh hưởng đến thị lực mà còn tác động tiêu cực đến trạng thái tâm lý và chất lượng cuộc sống của trẻ em và gia đình. Một nghiên cứu tiền cứu có đối chứng cho thấy trẻ em mắc AC có điểm số chất lượng cuộc sống giảm đáng kể, đặc biệt là trong các hoạt động học đường, sức khỏe thể chất và chức năng xã hội. Các thay đổi về màng lipid của phim nước mắt, giảm tiết meibomian và tăng tỷ lệ chớp mắt không hoàn toàn thường gặp ở bệnh nhân AC, đặc biệt là nhóm VKC và AKC. Sau điều trị, các chỉ số này được cải thiện, đồng thời giảm bớt lo âu và căng thẳng cho cả bệnh nhân và phụ huynh.
Bình luận: Thông tin theo AACO-OLS (2022); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh AC là bệnh lý hệ thống ảnh hưởng đến chất lượng sống, không chỉ là viêm kết mạc đơn thuần. Cần lưu ý rằng các dữ liệu về microbiome và cơ chế cận thị là những hướng nghiên cứu mới, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để xác lập phác đồ điều trị chuẩn hóa dựa trên các dấu ấn sinh học này.
- Giáo dục bệnh nhân về việc tránh dụi mắt để giảm nguy cơ keratoconus.
- Sử dụng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản để rửa trôi dị nguyên.
- Theo dõi chức năng tuyến Meibomian ở trẻ em mắc AC kéo dài.
- Đánh giá chất lượng cuộc sống của cả trẻ và phụ huynh trong quá trình điều trị.
- Cân nhắc sớm thuốc ức chế miễn dịch tại chỗ cho các thể VKC/AKC nặng.
Tài liệu tham khảo:
Lingyi Liang, 2022, AACO-OLS No.1 - Allergic Conjunctivitis, AACO-AO Channel, Video ID: P19ogq4qo28.