Trong thực hành nhãn khoa, viêm màng bồ đào sau thường là một bài toán khó với danh sách chẩn đoán phân biệt dài dằng dặc. Tuy nhiên, có một thực thể lâm sàng đặc biệt, dù hiếm gặp nhưng lại mang tính hủy hoại thị lực nghiêm trọng nếu không được nhận diện kịp thời: Viêm thần kinh võng mạc bán cấp lan tỏa một bên (Diffuse Unilateral Subacute Neuroretinitis - DUSN). Đây là một bệnh lý viêm nhiễm do ký sinh trùng gây ra, thường bị bỏ sót do bệnh nhân không có tiền sử phơi nhiễm rõ ràng hoặc các triệu chứng ban đầu chỉ khu trú ở một mắt, dễ nhầm lẫn với các bệnh lý viêm màng bồ đào không nhiễm trùng khác.
Bản chất sinh lý bệnh và cơ chế xâm nhập của ký sinh trùng
DUSN không phải là một bệnh lý tự miễn, mà là hậu quả của sự hiện diện của một ấu trùng giun tròn (nematode) trong khoang dưới võng mạc. Các loài giun tròn phổ biến nhất bao gồm Baylisascaris procyonis, Ancylostoma caninum, và Gnathostoma spinigerum. Cơ chế gây bệnh bắt đầu khi trứng ký sinh trùng được nuốt vào cơ thể từ môi trường bị ô nhiễm bởi phân của các vật chủ trung gian như chó, mèo hoặc gấu trúc.
Sau khi vào cơ thể, ấu trùng có thể di chuyển qua đường máu hoặc xâm nhập qua da, cuối cùng định cư tại hắc mạc hoặc khoang dưới võng mạc. Sự hiện diện của ấu trùng không chỉ gây tổn thương cơ học trực tiếp mà còn kích thích phản ứng miễn dịch dữ dội của vật chủ thông qua các chất tiết của giun. Chính phản ứng viêm này tạo ra các ổ viêm chorioretinitis khu trú, phù gai thị và viêm dịch kính, dẫn đến sự suy giảm thị lực tiến triển. Nếu không được tiêu diệt, ấu trùng có thể tồn tại trong mắt nhiều năm, gây ra giai đoạn cuối với hội chứng wipe-out (hủy hoại võng mạc lan tỏa), teo gai thị và hẹp mạch máu võng mạc.
Dữ liệu lâm sàng và đặc điểm nhận diện
Việc chẩn đoán DUSN đòi hỏi sự kết hợp giữa thăm khám đáy mắt tỉ mỉ và khai thác tiền sử dịch tễ. Dưới đây là bảng tóm tắt các đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng quan trọng:
| Đặc điểm | Mô tả lâm sàng |
|---|---|
| Triệu chứng cơ năng | Điểm mù cạnh trung tâm, ruồi bay, giảm thị lực một mắt. |
| Giai đoạn sớm | Phù gai thị, viêm dịch kính nhẹ, các tổn thương dạng cụm màu vàng-trắng. |
| Giai đoạn muộn | Teo gai thị, hẹp động mạch võng mạc, thoái hóa biểu mô sắc tố (RPE), hội chứng wipe-out. |
| Cận lâm sàng | Bạch cầu ái toan (eosinophilia) nhẹ, FA cho thấy rò rỉ thuốc tại mao mạch quanh gai thị. |
| Điện võng mạc (ERG) | B-wave giảm tỉ lệ thuận với mức độ tổn thương võng mạc. |
Phân tích chuyên sâu về chiến lược điều trị
Chiến lược điều trị DUSN tập trung vào việc tiêu diệt ấu trùng ngay khi phát hiện. Phương pháp ưu tiên là quang đông laser trực tiếp vào vị trí ấu trùng. Điều này đòi hỏi bác sĩ phải có kỹ năng soi đáy mắt gián tiếp cực kỳ tinh tế để theo dõi sự di chuyển của giun. Một điểm cần lưu ý là ấu trùng có thể di chuyển khi bị kích thích bởi ánh sáng laser, do đó, việc bao vây bằng các nốt laser trước khi tiêu diệt trực tiếp là kỹ thuật then chốt.
Việc sử dụng thuốc chống ký sinh trùng như albendazole chỉ nên được xem là liệu pháp hỗ trợ khi laser không thể tiếp cận hoặc không tiêu diệt hoàn toàn ấu trùng. Đồng thời, cần phối hợp corticoid đường uống để kiểm soát phản ứng viêm miễn dịch thứ phát, tránh làm trầm trọng thêm tổn thương võng mạc do quá trình chết của ký sinh trùng gây ra.
Thông điệp thực hành lâm sàng
- Luôn cảnh giác: Với mọi trường hợp viêm màng bồ đào sau một bên không rõ nguyên nhân, hãy tìm kiếm sự hiện diện của ấu trùng dưới võng mạc bằng soi đáy mắt kỹ lưỡng.
- Khai thác tiền sử: Đừng quên hỏi về thói quen tiếp xúc với động vật, hoạt động ngoài trời, hoặc thói quen ăn uống thực phẩm chưa nấu chín.
- Can thiệp sớm: Tiêu diệt ấu trùng bằng laser là tiêu chuẩn vàng để ngăn chặn tiến triển đến giai đoạn teo võng mạc không hồi phục.
- Phối hợp đa chuyên khoa: Cân nhắc xét nghiệm công thức máu tìm bạch cầu ái toan và hội chẩn chuyên khoa ký sinh trùng nếu cần thiết.
Tài liệu tham khảo:
Kaplan, H. J. (2021). Chapter 44: Diffuse Unilateral Subacute Neuroretinitis (DUSN). In: Clinical Cases in Uveitis. Springer, pp. 193-195.