Tăng sinh hắc tố màng bồ đào lan tỏa hai mắt (BDUMP): Khi thị lực suy giảm là tín hiệu cảnh báo ung thư tiềm ẩn

Bs Ngô Hữu Thế
20.9.26
Last Updated

Trong thực hành nhãn khoa lâm sàng, chúng ta đôi khi đối mặt với những ca bệnh thách thức mọi nỗ lực điều trị thông thường. Hãy tưởng tượng một bệnh nhân nữ trung niên đến khám vì thị lực giảm sút nghiêm trọng ở cả hai mắt, tiến triển nhanh chóng trong vòng vài tháng. Họ đã được phẫu thuật đục thủy tinh thể ở một mắt nhưng thị lực không hề cải thiện, thậm chí còn tồi tệ hơn. Đi kèm với đó là các triệu chứng toàn thân mơ hồ như mệt mỏi, sụt cân, chóng mặt. Đây không đơn thuần là một bệnh lý tại mắt, mà là một kịch bản lâm sàng kinh điển của Bilateral Diffuse Uveal Melanocytic Proliferation (BDUMP) – một hội chứng cận ung thư cực kỳ hiếm gặp và nguy hiểm, nơi mà đôi mắt chính là "người đưa tin" đầu tiên về một khối u ác tính đang âm thầm phát triển trong cơ thể.

Cơ chế bệnh sinh của hội chứng cận ung thư BDUMP

Bản chất của BDUMP là sự tăng sinh lành tính nhưng lan tỏa của các tế bào hắc tố (melanocytes) bên trong màng bồ đào (bao gồm mống mắt, thể mi và hắc mạc). Cơ chế sâu xa của hiện tượng này không xuất phát từ bản thân nhãn cầu, mà do một yếu tố thể dịch được tiết ra từ khối u ác tính nguyên phát trong cơ thể (thường là ung thư đường sinh dục-tiết niệu ở nữ giới và ung thư phổi ở nam giới).

Y văn đã xác định được một yếu tố nằm trong phân đoạn IgG của huyết thanh bệnh nhân BDUMP, được gọi là yếu tố kích thích kéo dài và tăng sinh tế bào hắc tố (CMEPF - Cultured Melanocyte Elongation and Proliferation Factor). Yếu tố này kích hoạt sự tăng sinh mạnh mẽ của các tế bào hắc tố trong hắc mạc, dẫn đến tình trạng dày hắc mạc lan tỏa và hình thành các u hắc tố nhỏ nhô lên. Sự tăng sinh này phá hủy cấu trúc của lớp biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) nằm ngay phía trên, gây ra sự tích tụ lipofuscin (biểu hiện bằng các mảng màu cam dưới võng mạc) và rò rỉ dịch gây bong võng mạc thanh dịch nông hai mắt, dẫn đến suy giảm thị lực trầm trọng.

Đặc điểm lâm sàng và hình ảnh đa phương tiện trong chẩn đoán BDUMP

Chẩn đoán BDUMP đòi hỏi sự phối hợp của nhiều phương pháp hình ảnh học nhãn khoa hiện đại để phát hiện các tổn thương đặc trưng ở đáy mắt:

  • Chụp ảnh đáy mắt: Phát hiện tình trạng tăng sắc tố hắc mạc lan tỏa xen kẽ với các mảng lắng đọng lipofuscin màu cam dưới võng mạc, rõ nhất ở vùng cực sau.
  • Chụp tự phát huỳnh quang đáy mắt (FAF): Cho thấy dấu hiệu "da hươu cao cổ" (giraffe pattern) điển hình với các vùng tăng và giảm phát huỳnh quang xen kẽ. Vùng tăng phát huỳnh quang tương ứng với sự lắng đọng lipofuscin, trong khi vùng giảm phát huỳnh quang tương ứng với vùng teo RPE.
  • Chụp mạch huỳnh quang (FA): Cho thấy hình ảnh đảo ngược so với FAF. Các vùng teo RPE sẽ tăng huỳnh quang do hiệu ứng cửa sổ (window defect), trong khi các vùng lắng đọng lipofuscin sẽ giảm huỳnh quang do hiệu ứng che lấp (blockage).
  • Chụp cắt lớp quang học (OCT): Ghi nhận tình trạng teo RPE xen kẽ với phì đại RPE không đều, kèm theo dịch dưới võng mạc nông ở cả hai mắt.
Phương pháp hình ảnh Phát hiện đặc trưng trong BDUMP Cơ chế giải phẫu bệnh tương ứng
Chụp ảnh đáy mắt Tăng sắc tố hắc mạc lan tỏa, các mảng lắng đọng màu cam dưới võng mạc. Tăng sinh tế bào hắc tố màng bồ đào và tích tụ lipofuscin dưới võng mạc.
Tự phát huỳnh quang (FAF) Dấu hiệu "da hươu cao cổ" (giraffe pattern) xen kẽ tăng/giảm phát huỳnh quang. Tăng huỳnh quang do lắng đọng lipofuscin; giảm huỳnh quang do teo tế bào biểu mô sắc tố (RPE).
Chụp mạch huỳnh quang (FA) Hình ảnh đảo ngược so với FAF (tăng huỳnh quang ở vùng teo RPE, giảm ở vùng lắng đọng). Hiệu ứng cửa sổ (window defect) tại vùng teo RPE và hiệu ứng che lấp (blockage) bởi lipofuscin.
Cắt lớp quang học (OCT) Teo RPE xen kẽ phì đại RPE, dịch dưới võng mạc nông, tăng truyền tín hiệu phía sau. Tổn thương cấu trúc tế bào biểu mô sắc tố và rò rỉ dịch từ hàng rào máu-võng mạc bị phá vỡ.

Phân tích lâm sàng và những cạm bẫy dễ bỏ sót

Một trong những cạm bẫy lâm sàng lớn nhất của BDUMP là "bẫy đục thủy tinh thể tiến triển nhanh". Nghiên cứu cho thấy có đến 73% bệnh nhân BDUMP xuất hiện tình trạng đục thủy tinh thể tiến triển cực kỳ nhanh chóng (chỉ trong vòng 2 đến 3 tháng). Nhiều bác sĩ lâm sàng chỉ tập trung vào việc phẫu thuật thay thủy tinh thể nhân tạo mà bỏ qua việc đánh giá kỹ lưỡng đáy mắt. Kết quả là sau phẫu thuật, thị lực của bệnh nhân vẫn không cải thiện do tổn thương thực thể tại lớp RPE và võng mạc đã quá nặng nề.

Bên cạnh đó, BDUMP thường đi trước việc chẩn đoán ung thư hệ thống từ vài tháng đến vài năm trong gần 50% trường hợp. Do đó, bác sĩ nhãn khoa chính là người đầu tiên có cơ hội phát hiện ra bệnh lý ác tính tiềm ẩn này thông qua các dấu hiệu tại mắt.

"BDUMP không chỉ là một thách thức về mặt nhãn khoa mà còn là một cuộc chạy đua với thời gian để tìm kiếm khối u nguyên phát. Khi đối mặt với một bệnh nhân giảm thị lực tiến triển nhanh kèm đục thủy tinh thể xuất hiện đột ngột, người thầy thuốc lâm sàng cần phải nhìn xa hơn bán phần trước của nhãn cầu."

Về mặt điều trị, các phương pháp can thiệp tại mắt thông thường như tiêm kháng VEGF nội nhãn, laser, corticoid tại chỗ hay phẫu thuật dẫn lưu dịch dưới võng mạc đều tỏ ra kém hiệu quả. Cho đến nay, phương pháp điều trị hiệu quả nhất được ghi nhận là lọc huyết tương (plasmapheresis / plasma exchange) nhằm loại bỏ yếu tố CMEPF ra khỏi tuần hoàn, kết hợp với điều trị triệt để khối u nguyên phát (như phẫu thuật cắt tử cung toàn bộ trong ca lâm sàng ung thư nội mạc tử cung này). Mặc dù vậy, tiên lượng sống còn của bệnh nhân BDUMP vẫn rất nghèo nàn, với thời gian sống sót trung bình chỉ từ 12 đến 18 tháng sau khi được chẩn đoán.

Thông điệp lâm sàng mang về cho bác sĩ nhãn khoa

  • Cảnh giác với đục thủy tinh thể tiến triển quá nhanh: Khi gặp bệnh nhân đục thủy tinh thể tiến triển nhanh bất thường trong vòng vài tháng kèm giảm thị lực không tương xứng, bắt buộc phải soi đáy mắt kỹ lưỡng và chụp FAF để loại trừ BDUMP trước khi chỉ định phẫu thuật.
  • Nhận diện dấu hiệu "da hươu cao cổ" trên FAF: Đây là dấu hiệu chỉ điểm hình ảnh học cực kỳ đặc hiệu của BDUMP, phản ánh sự tổn thương xen kẽ của tế bào biểu mô sắc tố võng mạc.
  • Tầm soát hệ thống ngay lập tức: Khi nghi ngờ BDUMP, cần chỉ định ngay các chẩn đoán hình ảnh toàn thân (CT ngực/bụng/chậu, PET-CT) và hội chẩn chuyên khoa ung bướu để tìm kiếm khối u nguyên phát (đặc biệt là ung thư đường sinh dục ở nữ và ung thư phổi ở nam).
  • Lọc huyết tương là chìa khóa: Đây là phương pháp điều trị toàn thân hiệu quả nhất hiện tại giúp loại bỏ yếu tố kích thích tăng sinh hắc tố (CMEPF) trong máu, giúp bảo tồn phần nào thị lực trong khi điều trị ung thư nguyên phát.

Tài liệu tham khảo:

Di Nicola M, Williams BK Jr. Bilateral Severe Vision Loss in a Middle-Aged Woman With Constitutional Symptoms. In: Clinical Cases in Ophthalmology. 2025. Chapter 69, pp. 429-435.

Xem thêm