Lệch trục dọc phân ly (Dissociated Vertical Deviation - DVD) là một tình trạng nhãn khoa phức tạp, thường xuất hiện ở trẻ em và liên quan đến sự mất cân bằng trong cơ chế kiểm soát thị giác hai mắt (binocular vision). DVD được đặc trưng bởi sự di chuyển lên trên, xoay ngoài và xoay trong của một mắt khi mắt đó bị che hoặc khi sự chú ý thị giác bị giảm sút, trong khi mắt còn lại vẫn duy trì cố định.
Cơ chế bệnh sinh và đặc điểm lâm sàng
Trong điều kiện bình thường, hệ thống thị giác duy trì sự phối hợp nhịp nhàng giữa hai mắt thông qua các phản xạ thần kinh. Ở các loài động vật có vị trí mắt ở hai bên đầu, sự phân ly thị giác là bình thường. Tuy nhiên, ở người, cơ chế ức chế (inhibition) ngăn chặn hiện tượng này. DVD xảy ra khi cơ chế ức chế này bị phá vỡ, thường do các bất thường xuất hiện từ sớm như lác (strabismus) hoặc các vấn đề thần kinh trung ương. Đặc điểm chính của DVD là sự di chuyển của mắt xảy ra dưới lớp che (under cover), không tuân theo quy luật Hering về sự phân bố thần kinh đồng đều cho các cơ vận nhãn ở hai mắt.
Chẩn đoán và đo lường
Việc chẩn đoán DVD dựa trên quan sát sự di chuyển của mắt khi thực hiện nghiệm pháp che mắt (cover test). Tác giả khuyến cáo sử dụng kính che bán trong suốt (translucent cover) để quan sát mắt dưới lớp che. DVD thường là tình trạng hai mắt (bilateral), mặc dù mức độ có thể không đối xứng (asymmetric). Khi đo lường độ lệch, cần thực hiện đặt lăng kính (prism) dưới lớp che cho đến khi triệt tiêu được sự di chuyển của mắt. Các giá trị đo được trong DVD thường rất lớn, đôi khi lên tới 60-80 prism diopters, điều này đòi hỏi bác sĩ lâm sàng cần thận trọng để tránh chẩn đoán nhầm với các dạng lác khác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Đặc điểm di chuyển | Elevation, excyclotorsion, abduction |
| Tính chất | Thường là hai mắt (bilateral) |
| Độ lệch đo được | Có thể lên tới 60-80 prism diopters |
| Phương pháp đo | Prism cover test dưới lớp che |
Bình luận: DVD là một thách thức trong thực hành lác học. Suy luận từ tài liệu cho thấy việc can thiệp phẫu thuật cần được cân nhắc kỹ lưỡng, đặc biệt là khi DVD gây ảnh hưởng thẩm mỹ đáng kể hoặc đi kèm với các bệnh lý lác khác. Một hạn chế lớn là sự thiếu đồng nhất trong các báo cáo về kết quả phẫu thuật, đòi hỏi bác sĩ phải cá thể hóa điều trị dựa trên từng bệnh nhân cụ thể.
Chiến lược điều trị
Quyết định phẫu thuật DVD phụ thuộc vào mức độ ảnh hưởng đến bệnh nhân. Nếu bệnh nhân không có triệu chứng hoặc không phàn nàn, việc theo dõi là ưu tiên. Khi phẫu thuật, các kỹ thuật như lùi cơ trực trên (superior rectus recession) hoặc phẫu thuật cơ chéo dưới (inferior oblique) thường được áp dụng. Tác giả nhấn mạnh việc cần đánh giá kỹ các cơ vận nhãn khác, đặc biệt là cơ chéo dưới, vì sự quá mức của cơ chéo dưới (inferior oblique overaction) thường đi kèm với DVD. Việc phẫu thuật cần thận trọng để không làm trầm trọng thêm tình trạng lệch trục khác.
- Luôn kiểm tra kỹ sự hiện diện của quá mức cơ chéo dưới trước khi quyết định phẫu thuật DVD.
- Sử dụng lăng kính đo độ lệch dưới lớp che để có con số chính xác nhất trước khi can thiệp.
- Cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích thẩm mỹ và nguy cơ gây ra các rối loạn vận nhãn mới sau phẫu thuật.
- DVD thường không thể triệt tiêu hoàn toàn, mục tiêu phẫu thuật là cải thiện sự thoải mái thị giác và thẩm mỹ.
Tài liệu tham khảo:
Strabismus from A to Z, 2024, Dissociated Vertical Deviation (DVD), YouTube Video ID: EJJ_LzLY4Lg