Lâm sàng và quản lý lác trong (Acute Acquired Comitant Esotropia) ở bệnh nhân

Bs Ngô Hữu Thế
11.10.26
Last Updated

Tình trạng lác trong mắc phải cấp tính (Acute Acquired Comitant Esotropia - AAC) đang ghi nhận sự gia tăng số lượng ca bệnh trên toàn cầu, đặc biệt liên quan đến việc sử dụng thiết bị kỹ thuật số kéo dài trong giai đoạn phong tỏa. AAC được định nghĩa là tình trạng lác trong không điều tiết (nonaccommodative esotropia) không được điều chỉnh khi đeo kính viễn thị với độ lệch lớn hơn 10 prism diopter.

Phân loại và cơ chế bệnh sinh

Các hệ thống phân loại AAC thường chia thành ba nhóm chính: loại Swan (do gián đoạn hợp thị), loại Franceschetti (do stress thể chất và tâm lý), và các phân loại khác dựa trên góc lác (góc nhỏ so với góc lớn). Loại Swan thường phát triển sau khi gián đoạn hợp thị, ví dụ do che mắt một bên hoặc mất thị lực một mắt. Một thực thể khác là hội chứng monofixation (monofixation syndrome) mất bù, thường gặp ở bệnh nhân có tiền sử lác, bất đồng khúc xạ hoặc tổn thương hoàng điểm. Hội chứng này đặc trưng bởi vi lác (microtropia) không quá 8 prism diopter, biên độ hợp thị phân kỳ tốt nhưng thường không vượt quá 60 giây cung. Ngoài ra, còn có loại esotropia chu kỳ (cyclic esotropia) với chu kỳ 48 giờ và liệt phân kỳ (divergence paralysis) ở người trên 50 tuổi không có bệnh lý thần kinh, được cho là do hội chứng mắt xệ (sagging eye syndrome) liên quan đến thay đổi hệ thống dây chằng ổ mắt.

Yếu tố nguy cơ và chẩn đoán

Nghiên cứu trên 62 bệnh nhân và 73 nhóm chứng cho thấy làm việc ở khoảng cách 50 cm trong hơn 8 giờ mỗi ngày trong hơn 3 tháng là yếu tố nguy cơ đáng kể, với 57% bệnh nhân esotropia so với 10% nhóm chứng. Cơ chế có thể do mất cân bằng giữa hội tụ và phân kỳ, hoặc do tăng điều tiết quá mức làm thay đổi tỷ số ACA (ACA ratio). Chẩn đoán AAC là chẩn đoán loại trừ, cần phân biệt với các bệnh lý thần kinh trung ương như u não, viêm màng não hoặc não úng thủy. Ngay cả khi không có triệu chứng thần kinh như đau đầu hay nôn, việc chẩn đoán hình ảnh vẫn cần được cân nhắc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Định nghĩa AACLác trong không điều tiết, không chỉnh bằng kính viễn thị > 10 prism diopter
Hội chứng monofixationMicrotropia ≤ 8 prism diopter
Yếu tố nguy cơ (làm việc < 50cm, > 8h/ngày, > 3 tháng)57% ở nhóm esotropia, 10% ở nhóm chứng
Quy tắc nghỉ ngơi20-20-20 (mỗi 20 phút, nhìn xa 6m trong 20 giây)
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh AAC là chẩn đoán loại trừ. Hạn chế lớn nhất là thiếu sự đồng thuận về phác đồ điều trị phẫu thuật và vai trò của chẩn đoán hình ảnh thường quy. Việc áp dụng quy tắc 20-20-20 là khuyến cáo lâm sàng dựa trên kinh nghiệm để giảm tải điều tiết.

Quản lý và điều trị

Điều trị bao gồm điều chỉnh khúc xạ, giảm thời gian sử dụng thiết bị kỹ thuật số, liệu pháp lăng kính (prism therapy) và phẫu thuật. Lăng kính đáy ngoài (base out) có thể được dùng để giảm song thị, đôi khi được dùng như điều trị chủ động để kích thích phân kỳ. Đối với phẫu thuật, không có sự đồng thuận về kỹ thuật (lùi cơ hay lùi-cắt cơ), tuy nhiên nhiều báo cáo khuyến nghị lùi-cắt cơ. Một điểm quan trọng là cần tăng liều phẫu thuật từ 1 đến 2 mm so với bảng chuẩn để tránh tình trạng thiếu chỉnh (under-correction). Các nghiệm pháp như nghiệm pháp thích nghi lăng kính (prism adaptation test) hoặc che mắt một bên tại phòng khám trong 45 phút giúp xác định tổng góc lác và tiên lượng kết quả phẫu thuật.

  • Luôn thực hiện che mắt 45 phút tại phòng khám để bộc lộ góc lác thực sự trước khi quyết định phẫu thuật.
  • Cân nhắc tăng liều phẫu thuật 1-2 mm so với bảng chuẩn để giảm tỷ lệ tái phát.
  • Loại trừ các bệnh lý thần kinh trung ương bằng chẩn đoán hình ảnh nếu có nghi ngờ, ngay cả khi không có triệu chứng thần kinh khu trú.
  • Tư vấn bệnh nhân áp dụng quy tắc 20-20-20 để giảm co thắt điều tiết do làm việc gần.

Tài liệu tham khảo:

Prof. Dina Hossam, 2024, Acute acquired comitant esotropia, Strabismus from A to Z, Video ID: Tu5qckBsT84.

Xem thêm