Quản lý bệnh Cystinosis ở trẻ em: Tiếp cận đa chuyên khoa và cập nhật điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
11.10.26
Last Updated

Cystinosis là một bệnh lý hiếm gặp với tỷ lệ mắc khoảng 1 trên 100.000 đến 1 trên 200.000 trẻ sinh sống, ảnh hưởng đến khoảng 600 trẻ em và người lớn tại Hoa Kỳ. Đây là một rối loạn di truyền của gen CTNS nằm trên nhiễm sắc thể 17, dẫn đến khiếm khuyết protein cystinosin – một protein màng lysosome (lysosomal membrane protein) chịu trách nhiệm vận chuyển cysteine ra khỏi lysosome.

Cơ chế bệnh sinh và biểu hiện lâm sàng

Khi thiếu hụt cystinosin, cysteine tích tụ trong lysosome, gây vỡ lysosome và giải phóng cysteine vào tế bào, dẫn đến hình thành các tinh thể trong nhiều mô cơ thể. Bệnh có ba thể lâm sàng chính dựa trên triệu chứng và tuổi khởi phát: thể sơ sinh (infantile), thể thiếu niên (juvenile) và thể người lớn (adult). Ở trẻ sơ sinh, bệnh thường biểu hiện bằng hội chứng Fanconi (renal Fanconi syndrome) với triệu chứng đa niệu và chậm phát triển. Các biến chứng theo tuổi bao gồm nhược giáp, rối loạn tiêu hóa, suy thận, bệnh cơ (myopathy), và các vấn đề về thị giác.

Biểu hiện nhãn khoa và chẩn đoán

Sự tích tụ tinh thể cysteine trong giác mạc là dấu hiệu đặc trưng (pathognomonic) giúp chẩn đoán bệnh. Các tinh thể này có hình kim, phản quang, xuất hiện ở biểu mô, nhu mô và nội mô giác mạc. Bệnh nhân thường có triệu chứng sợ ánh sáng (photophobia) và giảm độ nhạy tương phản (contrast sensitivity). Việc khám bằng đèn khe (slit lamp) là bắt buộc, đôi khi cần sử dụng kính hiển vi đồng tiêu (in vivo confocal microscopy) để đánh giá chính xác mức độ lắng đọng tinh thể.

Chiến lược điều trị và quản lý

Điều trị bao gồm liệu pháp làm cạn kiệt cysteine (cysteine depleting therapy) bằng cysteamine đường uống và tại chỗ. Đối với thuốc nhỏ mắt, cysteamine 0,44% hoặc 0,37% được sử dụng để làm tan tinh thể giác mạc. Việc tuân thủ điều trị là yếu tố then chốt. Tác giả nhấn mạnh rằng không nhất thiết phải bắt đầu điều trị tại chỗ ngay thời điểm chẩn đoán nếu giác mạc còn tương đối trong, nhằm giảm bớt gánh nặng điều trị cho gia đình.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc bệnh1 trên 100.000 đến 1 trên 200.000 trẻ sinh sống
Số bệnh nhân tại Hoa KỳKhoảng 600 trẻ em và người lớn
Gen gây bệnhCTNS trên nhiễm sắc thể 17
Số lượng đột biến genHơn 100 loại
Hiệu quả thuốc nhỏ mắt (30 ngày)12% giảm lắng đọng tinh thể giác mạc
Hiệu quả thuốc nhỏ mắt (90 ngày)40% giảm lắng đọng tinh thể giác mạc
Tỷ lệ tác dụng phụ thuốc nhỏ mắtÍt nhất 10% bệnh nhân
Bình luận: Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm thông qua khám mắt, vì tinh thể giác mạc có thể xuất hiện trước khi có suy thận rõ rệt. Một điểm hạn chế là sự thiếu hụt các hướng dẫn lâm sàng chuẩn hóa về tần suất khám mắt, đặc biệt tại các quốc gia không có hệ thống y tế tập trung. Việc sử dụng kính hiển vi đồng tiêu là một công cụ hỗ trợ tốt nhưng không phải cơ sở nào cũng có sẵn.
  • Luôn kiểm tra giác mạc bằng đèn khe ở trẻ có triệu chứng sợ ánh sáng hoặc chậm phát triển.
  • Không loại trừ chẩn đoán Cystinosis nếu không thấy tinh thể giác mạc ở trẻ sơ sinh; cần theo dõi định kỳ.
  • Cân nhắc sử dụng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản để giảm kích ứng khi dùng thuốc nhỏ mắt cysteamine.
  • Tối ưu hóa thời gian dùng thuốc nhỏ mắt trùng với các hoạt động sinh hoạt hàng ngày để cải thiện sự tuân thủ.
  • Hỗ trợ tâm lý cho gia đình bệnh nhân là một phần không thể thiếu trong quản lý bệnh mãn tính.

Tài liệu tham khảo:

WSPOS, 2024, Cystinosis - The Child As A Whole, WSPOS WWW#2 (Season 5), Video ID: jhOYlycR6Ek.

Xem thêm