Bài giảng 2021-04-17 của OptomDang Academy cung cấp tổng quan về giải phẫu và sinh lý mắt, tập trung vào các cấu trúc liên quan đến khúc xạ cho học viên chuyên ngành. Hốc mắt có thể tích khoảng 29mm khối, được cấu tạo bởi nhiều xương sọ và xương mặt, với nền hốc mắt mỏng chỉ khoảng 0,5mm đến 1mm, là vị trí dễ tổn thương trong các ca chấn thương nhãn khoa.
Giải phẫu hốc mắt và các cấu trúc liên quan
Hốc mắt nằm hai bên gốc mũi, được cấu tạo từ các xương sọ và xương mặt. Thành trên (trần hốc mắt) được cấu tạo bởi xương trán và cánh nhỏ xương bướm. Thành dưới (nền hốc mắt) được tạo bởi xương khẩu cái, xương gò má và xương hàm trên. Thành trong sát với cấu trúc mũi, được cấu tạo bởi thân xương bướm và xương trán. Hốc mắt chứa nhiều xoang như xoang sàng, xoang bướm, các bệnh lý tại đây có thể ảnh hưởng đến nhãn cầu. Ống thị giác (optic canal) là nơi dây thần kinh thị giác (dây thần kinh số 2) và động mạch đi qua. Khe ổ mắt trên (superior orbital fissure) là nơi đi qua của dây thần kinh số 3, 4, 6 và các nhánh thần kinh khác.
Hệ thống cơ vận nhãn
Hệ thống cơ vận nhãn (extraocular muscles) bao gồm 6 cơ: 4 cơ trực (thẳng trên, thẳng ngoài, thẳng dưới, thẳng trong) và 2 cơ chéo (chéo trên, chéo dưới). Các cơ trực có nguyên ủy tại đỉnh hốc mắt. Dây thần kinh số 3 chi phối cơ thẳng trên, thẳng dưới, thẳng trong và cơ chéo dưới. Dây thần kinh số 4 chi phối cơ chéo trên. Dây thần kinh số 6 chi phối cơ thẳng ngoài. Các cơ này giúp nhãn cầu vận động linh hoạt. Trong phẫu thuật lác (strabismus surgery), việc hiểu rõ giải phẫu và chi phối thần kinh là bắt buộc để đảm bảo kết quả lâm sàng.
Cấu trúc mi mắt và hệ thống lệ
Mi mắt gồm các lớp: da mi, cơ vòng mi, kết mạc. Cơ vòng mi (orbicularis oculi) do dây thần kinh số 7 chi phối, có chức năng nhắm mắt. Cơ nâng mi trên (levator palpebrae superioris) do dây thần kinh số 3 chi phối, có chức năng mở mắt. Tuyến lệ chính nằm ở góc trên ngoài hốc mắt, tiết nước mắt. Nước mắt thoát qua lệ quản, túi lệ và ống lệ mũi. Lipid từ các tuyến bờ mi (meibomian glands) giúp ổn định phim nước mắt (tear film), ngăn ngừa khô mắt.
Đường dẫn truyền thị giác
Tế bào hạch (ganglion cells) tại võng mạc tập trung về gai thị, tạo thành dây thần kinh thị giác (dây thần kinh số 2). Dây thần kinh thị giác đi qua lỗ thị giác vào hộp sọ và bắt chéo tại giao thoa thị giác (optic chiasm). Các sợi từ võng mạc mũi bắt chéo, trong khi sợi từ võng mạc thái dương đi cùng bên. Tổn thương tại giao thoa thị giác thường gây khiếm khuyết thị trường đặc hiệu, không đồng danh, phụ thuộc vào vị trí chèn ép (ví dụ: khối u tuyến yên). Sau đó, tín hiệu đi đến thể gối ngoài và vỏ não thị giác tại thùy chẩm (vùng V1, V17, V18, V19).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thể tích hốc mắt | 29mm khối |
| Độ dày nền hốc mắt | 0,5mm - 1mm |
| Số lượng cơ vận nhãn | 6 cơ |
| Dây thần kinh chi phối cơ thẳng ngoài | Dây thần kinh số 6 |
| Dây thần kinh chi phối cơ chéo trên | Dây thần kinh số 4 |
| Dây thần kinh chi phối cơ nâng mi trên | Dây thần kinh số 3 |
| Dây thần kinh chi phối cơ vòng mi | Dây thần kinh số 7 |
Bình luận: Tài liệu cung cấp kiến thức giải phẫu cơ bản cần thiết cho thực hành khúc xạ. Cần lưu ý rằng các số liệu về độ dày xương và thể tích hốc mắt là giá trị trung bình giải phẫu, trên lâm sàng cần đánh giá cá thể hóa qua chẩn đoán hình ảnh. Hạn chế của tài liệu là chưa đi sâu vào các biến thể giải phẫu thường gặp có thể gây khó khăn trong phẫu thuật.
- Áp dụng quy tắc 20-20-20 để giảm mỏi mắt kỹ thuật số.
- Ghi nhớ chi phối thần kinh của các cơ vận nhãn để chẩn đoán liệt cơ vận nhãn.
- Đánh giá kỹ tiền sử bệnh lý xoang ở bệnh nhân có triệu chứng hốc mắt.
- Sử dụng kiến thức về đường dẫn truyền thị giác để định khu tổn thương khi có khiếm khuyết thị trường.
Tài liệu tham khảo:
OptomDang Academy, 2021, BÀI 2- ĐẠI CƯƠNG GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ MẮT P1, YouTube Video ID: ARf9PZESaLM.