Đại cương giải phẫu và sinh lý nhãn cầu trong thực hành khúc xạ

Bs Ngô Hữu Thế
11.10.26
Last Updated

Bài giảng "Đại cương giải phẫu và sinh lý mắt phần 2" năm 2021 của OptomDang Academy cung cấp kiến thức nền tảng về cấu trúc nhãn cầu cho người thực hành khúc xạ. Chiều dài trục nhãn cầu ở người bình thường dao động từ 22 mm đến 24 mm, là thông số quan trọng liên quan đến các tật khúc xạ như cận thị (trục nhãn cầu dài) và viễn thị (trục nhãn cầu ngắn).

Cấu trúc nhãn cầu và tật khúc xạ

Cấu trúc nhãn cầu đóng vai trò quyết định trong hệ thống khúc xạ. Ở mắt cận thị, trục nhãn cầu bị dài ra khiến tiêu điểm ảnh hội tụ phía trước võng mạc. Ngược lại, ở mắt viễn thị, trục nhãn cầu ngắn hơn dẫn đến tiêu điểm ảnh hội tụ phía sau võng mạc. Tác giả nhấn mạnh lão thị không phải là một tật khúc xạ về cấu trúc mà là hiện tượng sinh lý. Loạn thị thường không đi đơn độc mà có thể đi kèm với cận thị hoặc viễn thị, với cấu trúc trục nhãn cầu tương đương người bình thường.

Giác mạc (Cornea)

Giác mạc là cấu trúc trong suốt, không có mạch máu, chiếm 1/5 diện tích phía trước nhãn cầu. Đường kính trung bình khoảng 11 mm, bán kính cong xấp xỉ 7,7 mm. Độ dày trung tâm ở người bình thường là 540 micrômet, tăng dần ra ngoại vi. Giác mạc gồm 5 lớp, trong đó lớp biểu mô (epithelium) là lớp ngoài cùng, lớp màng Bowman đóng vai trò như màng đáy. Nhu mô (stroma) là cấu trúc dày nhất, nếu bị tổn thương sẽ để lại sẹo làm mất tính trong suốt. Nội mô (endothelium) chỉ có một lớp tế bào, không có khả năng nhân lên để bù đắp khi bị tổn thương. Giác mạc được nuôi dưỡng bởi sự thẩm thấu từ mạch máu quanh vùng rìa, thủy dịch và nước mắt. Thần kinh chi phối giác mạc xuất phát từ thần kinh V1, với mật độ cao gấp 36 đến 38 lần so với các thần kinh khác.

Củng mạc (Sclera) và Màng mạch (Uvea)

Củng mạc chiếm 4/5 diện tích còn lại, là cấu trúc mô xơ bền vững giúp tạo hình nhãn cầu. Độ dày củng mạc ở cực sau khoảng 1 mm đến 1,35 mm, tại vị trí bám cơ chỉ khoảng 0,3 mm, ở vùng xích đạo khoảng 0,4 mm đến 0,6 mm. Màng mạch (uvea) nằm giữa củng mạc và võng mạc, gồm mống mắt (iris), thể mi (ciliary body) và hắc mạc (choroid). Mống mắt điều chỉnh lượng ánh sáng vào võng mạc thông qua cơ vòng tử (do thần kinh số 3 chi phối) và cơ nan hoa (do thần kinh giao cảm chi phối). Thể mi có chức năng tiết thủy dịch và tham gia điều tiết. Hắc mạc chứa nhiều mạch máu, cung cấp dinh dưỡng cho nhãn cầu.

Võng mạc (Retina) và Thể thủy tinh (Lens)

Võng mạc là lớp trong cùng, tiếp nhận ánh sáng và chuyển thành tín hiệu thần kinh. Hoàng điểm là vùng trung tâm có thị lực cao nhất, tập trung nhiều tế bào nón (cones) giúp cảm nhận màu sắc và chi tiết. Tế bào que (rods) giúp cảm nhận trong môi trường thiếu sáng. Thể thủy tinh là cấu trúc quan trọng nhất gây nhiễu trong khúc xạ nếu không nắm chắc đặc tính. Nó trong suốt, có hai mặt lồi, mặt sau có độ cong lớn hơn mặt trước. Thể thủy tinh không có mạch máu và thần kinh, được nuôi dưỡng bằng cách thẩm thấu từ thủy dịch. Nó chiếm 1/3 tổng công suất khúc xạ của hệ thống quang học mắt và có khả năng điều tiết (accommodation).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Chiều dài trục nhãn cầu bình thường22 mm đến 24 mm
Đường kính giác mạc trung bình11 mm
Bán kính cong giác mạc7,7 mm
Độ dày trung tâm giác mạc540 micrômet
Độ dày củng mạc cực sau1 mm đến 1,35 mm
Độ dày củng mạc tại vị trí bám cơ0,3 mm
Độ dày củng mạc vùng xích đạo0,4 mm đến 0,6 mm
Độ sâu tiền phòng trung tâm3 mm đến 3,5 mm
Bình luận: Tài liệu cung cấp cái nhìn tổng quan về giải phẫu nhãn cầu dưới góc độ khúc xạ. Cần lưu ý rằng các con số về độ dày giác mạc và chiều dài trục nhãn cầu là giá trị trung bình, thực tế lâm sàng có thể biến thiên lớn giữa các cá thể. Việc hiểu rõ cơ chế nuôi dưỡng của giác mạc và thể thủy tinh là chìa khóa để giải thích các bệnh lý như phù giác mạc hoặc đục thể thủy tinh do chấn thương.
  • Kiểm tra kỹ tiền sử bệnh nhân khi thị lực không cải thiện tối đa, đặc biệt là các tổn thương giác mạc hoặc đục dịch kính.
  • Đánh giá góc tiền phòng (anterior chamber angle) bằng kính 4 mặt gương hoặc 3 mặt gương để phát hiện các bất thường cấu trúc.
  • Lưu ý sự thay đổi độ sâu tiền phòng theo tuổi do sự tăng thể tích thể thủy tinh.
  • Sử dụng hình ảnh siêu âm để phát hiện xuất huyết dịch kính khi môi trường trong suốt bị che khuất.

Tài liệu tham khảo:

OptomDang Academy, 2021, BÀI 3: ĐẠI CƯƠNG GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ MẮT PHẦN 2, YouTube, Video ID: bU3RTmQzTNY.

Xem thêm