Chẩn đoán và quản lý lâm sàng viêm củng mạc, viêm thượng củng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
11.10.26
Last Updated

Viêm củng mạc (scleritis) và viêm thượng củng mạc (episcleritis) là các bệnh lý nhãn khoa có liên quan đến rối loạn miễn dịch, với tỷ lệ mắc không có sự khác biệt giữa các chủng tộc. Triệu chứng nổi bật của viêm củng mạc là đau nhức mắt, thường khởi phát đột ngột vào ban đêm, kèm theo đỏ mắt, giảm thị lực từ từ và sợ ánh sáng.

Đặc điểm lâm sàng và phân loại

Viêm củng mạc thường kèm theo các bệnh lý toàn thân có tính miễn dịch. Về mặt giải phẫu, viêm củng mạc mặt trước được chia thành các thể dựa trên vùng biên giới giữa thể mi và hắc mạc. Một hình thái hiếm gặp là viêm củng mạc hoại tử không kèm viêm mạch lớp mạch cực sau, bệnh nhân thường không có triệu chứng hoặc nhìn mờ do tiến triển âm thầm. Biến chứng của viêm củng mạc mặt trước có thể lan vào trong gây viêm giác mạc, viêm màng bồ đào (uveitis) và có thể dẫn đến bệnh lý nhãn cầu (global disease). Hình ảnh siêu âm (ultrasound) có thể ghi nhận nếp gấp võng mạc và biến đổi sắc tố.

Cơ chế bệnh sinh và xét nghiệm

Cơ chế bệnh sinh được cho là liên quan đến rối loạn các yếu tố miễn dịch, dẫn đến hiện tượng tiêu protein và ức chế men tiêu, từ đó gây phá hủy tổ chức. Khi gặp bệnh nhân viêm củng mạc, cần thực hiện các xét nghiệm sàng lọc toàn thân bao gồm: kháng thể kháng nhân (ANA), xét nghiệm protein nước tiểu, điện giải, chụp X-quang phổi, tốc độ máu lắng (ESR), công thức máu và axit uric. Viêm củng mạc do Zona hiếm gặp (khoảng 8%), trong khi nguyên nhân do ký sinh trùng như Acanthamoeba thường kèm theo viêm giác mạc.

Điều trị và tiên lượng

Phác đồ điều trị viêm củng mạc hoại tử có thể bắt đầu với liều 7,5mg. Đối với các trường hợp nhiễm trùng, cần điều trị kháng sinh đặc hiệu sau khi lấy mẫu xét nghiệm vi sinh. Tiên lượng đối với viêm củng mạc nhiễm trùng thường xấu do củng mạc không có mạch máu nuôi dưỡng, gây khó khăn cho việc dẫn thuốc đến tổ chức hoại tử. Trong trường hợp vết thương củng mạc, việc khâu đóng vết thương là cần thiết, thời gian liền sẹo phụ thuộc vào kích thước vết thương và sự tăng sinh sợi collagen.

Viêm thượng củng mạc

Viêm thượng củng mạc là bệnh lý nhẹ hơn, thường liên quan đến các bệnh lý khớp. Cấu trúc thượng củng mạc gồm các sợi đàn hồi và bó sợi collagen, được cấp máu bởi mao mạch. Thể đơn thuần thường không cần điều trị đặc hiệu, có thể dùng thuốc bôi trơn. Cần phân biệt viêm thượng củng mạc với viêm kết mạc do virus (thường có tiết tố và phù nề kết mạc) và viêm củng mạc (cương tụ sâu hơn).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ viêm củng mạc do Zona8%
Liều khởi đầu khuyến cáo7,5mg
Biến chứng viêm củng mạc mặt trướcViêm giác mạc, viêm màng bồ đào, bệnh lý nhãn cầu
Xét nghiệm sàng lọcANA, protein nước tiểu, điện giải, X-quang phổi, ESR, công thức máu, axit uric
Bình luận: Tài liệu cung cấp cái nhìn tổng quan về chẩn đoán phân biệt giữa viêm củng mạc và viêm thượng củng mạc. Cần lưu ý rằng các con số về tỷ lệ mắc bệnh hoặc liều lượng trong bài giảng mang tính chất tham khảo lâm sàng, người thực hành cần đối chiếu với các hướng dẫn điều trị cập nhật nhất. Hạn chế của tài liệu là thiếu các dữ liệu nghiên cứu cụ thể về cỡ mẫu hoặc thiết kế nghiên cứu để đánh giá mức độ bằng chứng.
  • Luôn thực hiện sàng lọc bệnh lý toàn thân (khớp, miễn dịch) khi chẩn đoán viêm củng mạc.
  • Phân biệt cương tụ nông (thượng củng mạc) và cương tụ sâu (củng mạc) để định hướng điều trị.
  • Trong viêm củng mạc nhiễm trùng, tiên lượng xấu do đặc điểm giải phẫu thiếu mạch máu nuôi dưỡng.
  • Viêm thượng củng mạc thể đơn thuần thường tự giới hạn, ưu tiên điều trị triệu chứng bằng thuốc bôi trơn.

Tài liệu tham khảo:

OptomDang Academy, 2023, Bài giảng: Viêm củng mạc, viêm thượng củng mạc | Bài giảng bệnh học nhãn khoa, YouTube, Video ID: yF54EbkaWAw.

Xem thêm