Chẩn đoán phân biệt tổn thương đầu thị thần kinh và bệnh lý Glaucoma

Bs Ngô Hữu Thế
11.10.26
Last Updated

Đầu thị thần kinh bình thường có kích thước từ 1.5 mm đến 2.2 mm, được giới hạn bởi vành củng mạc màu sáng. Trong bệnh lý Glaucoma, tổn thương đầu thị thần kinh được chia thành ba nhóm chính: tổn thương trong lòng gai thị, tổn thương quanh gai và các biểu hiện mạch máu.

Đặc điểm gai thị bình thường và tổn thương Glaucoma

Gai thị bình thường có hình bầu dục dọc do đường kính dọc thường lớn hơn đường kính ngang. Số lượng sợi trục thần kinh khoảng 1 triệu đến 15 triệu, được phân bố đều ở viền gai thị. Tỉ lệ lõm/đĩa (C/D) dao động từ 0 đến 0.8, phụ thuộc vào kích thước gai thị. Sự chênh lệch C/D giữa hai mắt trên 0.2 chỉ gặp ở dưới 5% người bình thường. Quy luật ISNT (Inferior-Superior-Nasal-Temporal) mô tả sự dày của viền thần kinh, trong đó phía dưới dày nhất, sau đó đến phía trên, thái dương và mũi. Khi mất quy luật này, đó là dấu hiệu bệnh lý.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước gai thị bình thường1.5 mm đến 2.2 mm
Số lượng sợi trục thần kinh1 triệu đến 15 triệu
Tỉ lệ C/D bình thường0 đến 0.8
Chênh lệch C/D giữa hai mắt > 0.2dưới 5%
Kích thước hố gai thị (pit)từ 100 micrm trở lên
Độ sâu hố gai thịtừ 30 micrm trở lên
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng quy luật ISNT và đánh giá sự chênh lệch C/D giữa hai mắt là chìa khóa để phân biệt sinh lý và bệnh lý. Hạn chế của việc chỉ dựa vào chỉ số C/D là sự biến thiên lớn theo kích thước gai thị.

Bất thường bẩm sinh và chẩn đoán phân biệt

Các bất thường bẩm sinh như thiểu sản gai thị (optic nerve hypoplasia) thường liên quan đến quá trình tự chết của sợi trục trong thời kỳ bào thai, dẫn đến gai thị nhỏ và dấu hiệu double ring sign. Trong cận thị nặng, gai thị thường lớn, có thoái hóa cạnh gai rộng, dễ nhầm lẫn với Glaucoma. Hội chứng Morning Glory biểu hiện gai thị hình phễu, mạch máu đi ra từ trung tâm không phân biệt được động mạch hay tĩnh mạch, có thể gây bong võng mạc thanh dịch. Khuyết gai thị (optic disc coloboma) thường đi kèm khuyết mống mắt hoặc hắc mạc, cần kiểm tra thận kèm theo.

Bệnh lý mắc phải và tổn thương thần kinh

Các bệnh lý như viêm thị thần kinh, thiếu máu đầu thị thần kinh (AION - Anterior Ischemic Optic Neuropathy), và chèn ép thị thần kinh (do u tuyến yên) có thể gây bạc màu gai thị. Trong viêm thị thần kinh, ám điểm thường mở rộng điểm mù ra tất cả các phía, khác với Glaucoma là kéo dài điểm mù theo chiều dọc. Đối với bệnh lý thiếu máu đầu thị thần kinh không do viêm động mạch, bệnh nhân thường trên 50 tuổi, cần chú ý tiền sử cao huyết áp và hẹp động mạch cảnh.

  • Luôn kiểm tra quy luật ISNT khi đánh giá gai thị trên lâm sàng.
  • Sử dụng OCT để phát hiện khuyết lá sàng (lamina cribrosa) và các tổn thương vi cấu trúc.
  • Chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc CT khi tổn thương thị trường theo chiều dọc hoặc có dấu hiệu thần kinh khu trú.
  • Cẩn trọng với bệnh nhân cận thị nặng vì nhãn áp thường thấp hơn thực tế do độ cứng củng mạc giảm.
  • Theo dõi tiến triển theo thời gian là phương pháp quan trọng để phân biệt Glaucoma với các bệnh lý gai thị khác.

Tài liệu tham khảo:

Quang Pham, 2026, Benh ly ton thuong lop soi than kinh, YouTube, Video ID: TN5GXzXwkYg, 111 trang.

Xem thêm