Các nghiên cứu điện sinh lý học (electrophysiologic studies) đóng vai trò là công cụ nhạy bén để đánh giá sự liên quan của hệ thần kinh trung ương và ngoại biên ở bệnh nhân đau, theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018). Mặc dù các xét nghiệm này không xác định được bệnh lý nền, chúng cung cấp dữ liệu khách quan về vị trí tổn thương, loại sợi thần kinh bị ảnh hưởng và mức độ nghiêm trọng của tổn thương.
Điện cơ và nghiên cứu dẫn truyền thần kinh
Điện cơ (Electromyography - EMG) và nghiên cứu dẫn truyền thần kinh (Nerve Conduction Studies - NCS) là các kỹ thuật hữu ích nhất để đánh giá hệ thần kinh ngoại biên. NCS ghi lại điện thế hoạt động cơ hợp (CMAP) cho dây thần kinh vận động và điện thế hoạt động thần kinh cảm giác (SNAP) cho dây thần kinh cảm giác. Các thông số chính bao gồm độ trễ (latency), tốc độ dẫn truyền (conduction velocity) và biên độ (amplitude). Nhiệt độ thấp làm kéo dài độ trễ và giảm tốc độ dẫn truyền. Ở người trưởng thành, các giá trị NCS ổn định từ 4 tuổi và giảm dần sau 60 tuổi với tốc độ 1–2 m/s mỗi thập kỷ. Giảm biên độ >20%–50% giữa kích thích xa và gần gợi ý block dẫn truyền.
Điện cơ đồ
EMG bao gồm kiểm tra kim trong cơ để đánh giá hoạt động chèn (insertion activity), hoạt động tự phát (spontaneous activity) và hoạt động khi co cơ tự nguyện. Hoạt động chèn tăng gợi ý tổn thương cơ. Khi cơ co, các điện thế hoạt động đơn vị vận động (MUAP) được quan sát. Tần số khởi phát (onset frequency) bình thường <10 Hz và tần số tuyển mộ (recruitment frequency) bình thường <15 Hz. Các đơn vị đa pha lớn, thời gian dài gợi ý quá trình mất phân bố và tái phân bố thần kinh.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tần số khởi phát MUAP | <10 Hz |
| Tần số tuyển mộ MUAP | <15 Hz |
| Thời gian MUAP bình thường | 3–15 ms |
| Giảm biên độ CMAP gợi ý block | >20%–50% |
| Giảm diện tích đường cong gợi ý block | >20%–40% |
| Tăng thời gian gợi ý phân tán thời gian | >15% |
Vị trí tổn thương và bệnh lý học
EMG/NCS giúp khu trú vị trí tổn thương (tế bào sừng trước, rễ, đám rối, dây thần kinh, khớp thần kinh cơ hoặc cơ). Trong bệnh lý rễ (radiculopathy), NCS cảm giác thường bình thường do tổn thương nằm ở vị trí trước hạch. Phân biệt tổn thương sợi trục (axonal) và mất myelin (demyelinating) dựa trên các đặc điểm NCS: tổn thương sợi trục gây giảm biên độ CMAP/SNAP, trong khi mất myelin gây chậm tốc độ dẫn truyền và kéo dài độ trễ.
Đánh giá độ tuổi tổn thương và tiên lượng
Sau tổn thương sợi trục, CMAP đạt mức thấp nhất (nadir) sau khoảng 7 ngày, SNAP đạt mức thấp nhất sau 10–11 ngày. Các hoạt động tự phát như sóng nhọn dương và điện thế rung giật (fibrillation potentials) có thể không xuất hiện trong 1–4 tuần đầu. Sự vắng mặt của hoạt động tự phát ở cơ bị ảnh hưởng 4 tuần sau chấn thương cho thấy tiên lượng phục hồi chức năng cơ tốt.
Xét nghiệm cảm giác định lượng
Xét nghiệm cảm giác định lượng (Quantitative Sensory Testing - QST) đo ngưỡng phát hiện cảm giác. Ngưỡng rung đo chức năng sợi myelin lớn, trong khi ngưỡng ấm, đau do nhiệt và đau do lạnh phản ánh chức năng sợi C không myelin. Ngưỡng lạnh đo chức năng sợi Aδ myelin nhỏ. Kết quả QST cần so sánh với giá trị tham chiếu theo độ tuổi.
Điện thế gợi lên cảm giác bản thể ngắn hạn
Điện thế gợi lên cảm giác bản thể (SSEPs) đánh giá toàn bộ đường dẫn truyền cảm giác. Các điện thế hữu ích sau kích thích dây thần kinh giữa bao gồm EP, N13, P14, N18 và N20. Các giá trị bình thường ở người trưởng thành đạt được khoảng 8 tuổi. Sự vắng mặt của các sóng bắt buộc hoặc kéo dài khoảng cách giữa các đỉnh gợi ý tổn thương đường dẫn truyền.
Điện thế gợi lên bằng laser và nhiệt tiếp xúc
Điện thế gợi lên bằng laser (LEPs) và nhiệt tiếp xúc (CHEPs) đo chức năng sợi Aδ và C. Thành phần muộn (220–340 ms) tương ứng với dẫn truyền sợi Aδ, thành phần siêu muộn (800–1000 ms) tương ứng với sợi C. LEPs hữu ích trong bệnh lý sợi nhỏ khi SSEPs bình thường.
Đáp ứng da giao cảm và xét nghiệm mồ hôi
Đáp ứng da giao cảm (SSR) và xét nghiệm mồ hôi định lượng có vai trò hạn chế nhưng hữu ích trong bệnh lý thần kinh đái tháo đường hoặc CRPS/RSD. SSR bình thường có biên độ >1 mV ở tay và >0.2 mV ở chân. Độ trễ trung bình ở lòng bàn tay là 1.4 ± 0.1 giây và lòng bàn chân là 1.9 ± 0.1 giây.
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các xét nghiệm điện sinh lý cần được chỉ định dựa trên nghi ngờ lâm sàng cụ thể. Hạn chế lớn nhất là sự phụ thuộc vào kinh nghiệm người thực hiện và sự hợp tác của bệnh nhân trong các test chủ quan như QST.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Trong nhãn khoa, các kỹ thuật điện sinh lý như điện võng mạc (ERG) và điện thế gợi lên thị giác (VEP) có nguyên lý tương tự về ghi nhận dẫn truyền thần kinh và phản ứng vỏ não, thường được dùng để đánh giá bệnh lý thần kinh thị giác và võng mạc. Việc áp dụng các test như SSR hoặc QST trong nhãn khoa để đánh giá bệnh lý thần kinh tự chủ liên quan đến khô mắt hoặc đau bề mặt nhãn cầu vẫn đang là chủ đề nghiên cứu.
- Chỉ định EMG/NCS khi nghi ngờ tổn thương thần kinh ngoại biên khu trú hoặc lan tỏa.
- Sử dụng SSEPs để đánh giá tổn thương đường dẫn truyền cảm giác trung ương và ngoại biên.
- Kết hợp LEPs/CHEPs khi nghi ngờ bệnh lý sợi nhỏ nếu các xét nghiệm thông thường âm tính.
- Theo dõi diễn tiến tổn thương sợi trục bằng cách lặp lại EMG sau 3–6 tháng.
- Đối chiếu kết quả điện sinh lý với giá trị tham chiếu theo độ tuổi và nhiệt độ phòng.
Tài liệu tham khảo:
Takashi Nishida, Michael M. Minieka, Leslie Rydberg, 2018, Neurophysiologic Testing for Pain, Essentials of Pain Medicine, Chapter 8, pp. 59-67.