Discography là một kỹ thuật can thiệp gây tranh cãi, được mô tả như một "thử nghiệm tìm kiếm chỉ định" nhằm tương quan giữa hình ảnh học và triệu chứng lâm sàng của bệnh nhân đau cột sống. Theo Cohen (2018), mặc dù các phương pháp chẩn đoán hình ảnh tiên tiến như cộng hưởng từ (MRI) đã thay thế vai trò chẩn đoán thoát vị đĩa đệm, discography vẫn được sử dụng như một công cụ để xác định nguồn gốc đau đĩa đệm (discogenic pain - DP) trong các trường hợp đau cột sống dai dẳng.
Tổng quan về đau cột sống
Đau cột sống thường biểu hiện ở vùng thắt lưng và cổ, với nguồn gốc đau thường khó xác định do sự chi phối đa phân đoạn và hội tụ thần kinh tại tủy sống. Các xét nghiệm hình ảnh học độ phân giải cao thường cho thấy những bất thường ở người không có triệu chứng, dẫn đến nguy cơ chẩn đoán sai và điều trị không hiệu quả. Việc hiểu rõ sinh lý đĩa đệm bình thường, bao gồm nhân nhầy (nucleus pulposus - NP) và vòng sợi (annulus fibrosus - AF), là cần thiết để giải thích cơ chế của DP. NP chứa các tế bào giống sụn và chất nền giàu proteoglycan, trong khi AF chủ yếu là collagen loại I và II. Sự suy giảm áp lực thủy tĩnh trong NP do mất proteoglycan và nước dẫn đến tăng khả năng nén, gây ra các vết rách vòng sợi (annular fissures) và tăng sinh mạch máu, thần kinh, từ đó gây đau.
Tranh cãi xung quanh Discography
Tranh cãi chính xoay quanh tỷ lệ dương tính giả (false-positive - FP) cao của kỹ thuật này. Các nghiên cứu của Carragee et al. đã chỉ ra tỷ lệ FP cao ở những bệnh nhân có bệnh lý tâm thần, tiền sử phẫu thuật cột sống thất bại hoặc các vấn đề về lợi ích thứ phát. Để giảm thiểu FP, các tiêu chuẩn hiện đại yêu cầu đau phải "tương đồng" (concordant) với đau nền của bệnh nhân và phải có ít nhất một đĩa đệm đối chứng (control disc) không gây đau. Tỷ lệ FP có thể giảm xuống dưới 10% khi kiểm soát chặt chẽ áp lực và cường độ đau. Ngược lại, âm tính giả cũng là một vấn đề, có thể do kỹ thuật tiêm quá chậm, sử dụng quá nhiều thuốc tê hoặc không theo dõi áp lực nội đĩa đệm.
Tương quan giữa MRI và Discography
Nhiều nghiên cứu đã cố gắng tương quan kết quả hình ảnh học với discography. Mặc dù có sự tương quan đáng kể trong một số nghiên cứu (lên đến 99% trong nghiên cứu của Schneiderman et al.), các nghiên cứu khác lại cho thấy sự không nhất quán. Sự hiện diện của "vùng tăng tín hiệu" (high-intensity zone) trên MRI có độ nhạy và độ đặc hiệu khác nhau trong việc dự đoán đau khi kích thích đĩa đệm. Do đó, discography vẫn được coi là cần thiết để xác định đĩa đệm gây đau thực sự trong các trường hợp nghi ngờ.
Hiệu quả phẫu thuật và xác định tầng phẫu thuật
Các nghiên cứu về hiệu quả của discography trong việc cải thiện kết quả phẫu thuật hàn xương (spinal arthrodesis) cho kết quả trái chiều. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Margetic et al. (2013) trên 310 bệnh nhân cho thấy sự cải thiện chức năng tốt hơn ở nhóm được sàng lọc bằng discography so với nhóm không được sàng lọc. Tuy nhiên, các nghiên cứu khác lại không tìm thấy sự khác biệt đáng kể. Đối với cột sống cổ, dữ liệu còn hạn chế hơn, với các nghiên cứu hồi cứu cho thấy tỷ lệ thành công cao hơn ở nhóm được phẫu thuật dựa trên kết quả discography.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ FP (thắt lưng) | 9.3% mỗi bệnh nhân, 6.0% mỗi đĩa đệm (Wolfer et al., 2008) |
| Tỷ lệ FP (cổ) | 0% trong nghiên cứu của Schellhas et al. (1996) |
| Tỷ lệ nhiễm trùng (thắt lưng) | 0.25% mỗi bệnh nhân, 0.09% mỗi đĩa đệm |
| Tỷ lệ nhiễm trùng (cổ) | 0.44% mỗi bệnh nhân, 0.15% mỗi đĩa đệm |
Bình luận: Thông tin theo Cohen (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về discography thường có cỡ mẫu nhỏ và thiết kế không đồng nhất, dẫn đến khó khăn trong việc đưa ra kết luận chắc chắn về giá trị tiên lượng của kỹ thuật này. Việc sử dụng discography cần được cân nhắc kỹ lưỡng, đặc biệt là nguy cơ gây tổn thương đĩa đệm lâu dài.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Mặc dù discography là thủ thuật can thiệp cột sống, các nguyên tắc về chẩn đoán đau do tổn thương mô (nociceptive pain) và đau thần kinh (neuropathic pain) có sự tương đồng với các bệnh lý nhãn khoa như đau thần kinh sinh ba hoặc đau do viêm giác mạc. Việc đánh giá sự tương đồng giữa triệu chứng chủ quan và kích thích thực thể là chìa khóa trong chẩn đoán đau mãn tính ở cả hai chuyên khoa.
- Luôn yêu cầu ít nhất một đĩa đệm đối chứng âm tính để xác định đĩa đệm gây đau.
- Đánh giá sự tương đồng (concordance) giữa đau do kích thích và đau nền của bệnh nhân.
- Sử dụng manometry để kiểm soát áp lực, tránh áp lực quá mức (>100 psi) gây tổn thương đĩa đệm.
- Cân nhắc nguy cơ nhiễm trùng (discitis) và các biến chứng thần kinh trước khi thực hiện.
- Discography chỉ nên là một phần của quy trình chẩn đoán toàn diện, không thay thế hoàn toàn cho đánh giá lâm sàng và hình ảnh học.
Tài liệu tham khảo:
Steven P. Cohen, 2018, Chapter 69: Discography, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 627-638.