Kỹ thuật tạo hình thân đốt sống (Vertebroplasty) và tạo hình gù (Kyphoplasty) trong điều trị gãy xẹp đốt sống

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Giới thiệu

Tạo hình thân đốt sống (Vertebroplasty - VP) và tạo hình gù (Kyphoplasty - KP) là các kỹ thuật can thiệp sử dụng polyme, thường là xi măng gốc acrylic, để điều trị gãy xẹp đốt sống (Vertebral Compression Fracture - VCF) hoặc thay thế xương bị mất do tổn thương tân sinh. Trong kỹ thuật KP, một khoang được tạo ra bên trong thân đốt sống bằng bóng hoặc dụng cụ trước khi bơm xi măng. Xi măng thường chứa bari sulfat để tạo độ cản quang. Các thủ thuật này đã được sử dụng lâm sàng từ những năm 1970, với mô tả đầu tiên về VP qua da cho u máu đốt sống vào năm 1987.

Chỉ định

Chỉ định lâm sàng của VP và KP vẫn còn nhiều tranh cãi, tuy nhiên cả hai phương pháp đều được báo cáo là hữu ích trong điều trị VCF có triệu chứng do nhiều nguyên nhân. Loãng xương là nguyên nhân phổ biến nhất gây VCF. Các chỉ định "thứ phát" bao gồm đa u tủy xương, bệnh di căn, u máu thân đốt sống gây đau và bệnh Kümmell. Mặc dù loãng xương là chỉ định gây tranh cãi sau hai bài báo tiêu cực trên New England Journal of Medicine năm 2009, đây vẫn là lý do phổ biến nhất khiến bệnh nhân thực hiện các thủ thuật tăng cường đốt sống.

Loãng xương

Loãng xương là bệnh lý xương chuyển hóa phổ biến, đặc trưng bởi sự mất cân bằng giữa quá trình hủy xương và tạo xương, dẫn đến giảm khối lượng xương trên một đơn vị thể tích, làm giảm chức năng xương và tăng nguy cơ gãy xương. Khối lượng xương đạt đỉnh vào khoảng 35 tuổi và giảm dần sau đó. Loãng xương được phân loại thành nguyên phát (sau mãn kinh, tuổi già) và thứ phát/do thuốc. Các nguyên nhân gây loãng xương do thuốc bao gồm sử dụng corticosteroid kéo dài, furosemide, thuốc bổ sung tuyến giáp, thuốc chống co giật, heparin, lithium và các tác nhân gây độc tế bào.

Đặc điểm dịch tễ học

Loãng xương ảnh hưởng đến phụ nữ nhiều hơn nam giới, với phụ nữ có khối lượng xương thấp hơn 10% đến 25% khi trưởng thành. Tại Hoa Kỳ, 35% phụ nữ trên 65 tuổi và 15% phụ nữ da trắng sau mãn kinh bị loãng xương. Bệnh gây ra 1 triệu ca gãy xương mỗi năm với chi phí điều trị 14 tỷ USD. Tỷ lệ gãy xương hông và đốt sống ở phụ nữ lần lượt là 250.000 và 500.000 ca mỗi năm, trong khi nam giới gặp thêm 250.000 ca gãy xương mỗi năm. Tỷ lệ gãy đốt sống ở phụ nữ so với nam giới là 2:1 ở tuổi già.

Chẩn đoán và đánh giá ban đầu

Đánh giá y khoa bao gồm tiền sử bệnh, khám thực thể và các xét nghiệm như công thức máu, hóa sinh huyết thanh, tổng phân tích nước tiểu. Các xét nghiệm chuyên sâu có thể bao gồm thyrotropin, canxi niệu 24 giờ, tốc độ máu lắng, hormone tuyến cận giáp, 25-hydroxyvitamin D, test ức chế dexamethasone, điện di protein huyết thanh/nước tiểu và sinh thiết xương. Hiệp hội các nhà nội tiết lâm sàng Hoa Kỳ khuyến cáo đo mật độ xương (DXA) cho phụ nữ ≥65 tuổi, người lớn có tiền sử gãy xương không do chấn thương nặng, và phụ nữ sau mãn kinh trẻ có yếu tố nguy cơ. X-quang thường quy không nhạy, chỉ phát hiện thay đổi khi mất >30% khối lượng xương.

Kỹ thuật Vertebroplasty và Kyphoplasty

Thủ thuật yêu cầu bác sĩ có kinh nghiệm, đường truyền tĩnh mạch, an thần hoặc gây mê, hướng dẫn hình ảnh và dự phòng kháng sinh (ví dụ: cefazolin 1g hoặc clindamycin 600mg trong vòng 60 phút trước rạch da). Có hai kỹ thuật đặt trocar chính: qua cuống cung (transpedicular) và cạnh cuống cung (parapedicular). Đối với kỹ thuật qua cuống cung, có thể sử dụng phương pháp anteroposterior (AP) hoặc đồng trục (coaxial). Trocar được đưa vào thân đốt sống dưới hướng dẫn fluoroscopy. Trong KP, bóng được bơm căng bằng chất cản quang để tạo khoang trước khi bơm xi măng polymethyl methacrylate (PMMA). Xi măng được bơm chậm dưới fluoroscopy trực tiếp, dừng lại khi đạt 1/3 đến 1/4 phía sau thân đốt sống hoặc chạm bờ vỏ xương.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ gãy xương hông/đốt sống (nữ)250.000 và 500.000 ca/năm
Tỷ lệ gãy xương (nam)250.000 ca/năm
Tỷ lệ rò xi măng (VP)11% đến 29% bệnh nhân
Tỷ lệ thuyên tắc phổi (VP)Lên đến 25% bệnh nhân
Liều kháng sinh dự phòngCefazolin 1g hoặc clindamycin 600mg
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về VP và KP thường đối mặt với tranh cãi về thiết kế nhóm chứng (sham control) và sự khác biệt trong kết quả giữa các thử nghiệm do ngành công nghiệp tài trợ và các nghiên cứu độc lập. Việc lựa chọn bệnh nhân và thời điểm can thiệp vẫn là yếu tố then chốt quyết định thành công lâm sàng.
  • Đánh giá kỹ lưỡng các nguyên nhân thứ phát gây loãng xương trước khi chẩn đoán loãng xương nguyên phát.
  • Sử dụng hướng dẫn hình ảnh fluoroscopy liên tục trong quá trình bơm xi măng để tránh rò rỉ vào các cấu trúc thần kinh.
  • Cân nhắc KP thay vì VP trong các trường hợp cần phục hồi chiều cao thân đốt sống hoặc giảm nguy cơ rò xi măng.
  • Theo dõi sát các biến chứng như thuyên tắc phổi hoặc rò xi măng dù thường không có ý nghĩa lâm sàng.
  • Cá thể hóa thời điểm can thiệp sau khi thất bại với điều trị bảo tồn từ 3 đến 6 tuần.

Tài liệu tham khảo:

Haroon Hameed, Mariam Hameed, Steven P. Cohen, 2018, Chapter 70: Vertebroplasty and Kyphoplasty, Essentials of Pain Medicine, 639-646.

Xem thêm