Theo chương 71 của tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), khoảng 50% bệnh nhân ung thư gặp phải các loại đau hỗn hợp tại thời điểm chẩn đoán, đòi hỏi các phương pháp can thiệp đa mô thức. Phong bế thần kinh giao cảm bằng hóa chất (neurolytic sympathetic blocks) đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ quan trọng nhằm tối ưu hóa hiệu quả giảm đau của opioid và thuốc không opioid, đồng thời giảm liều lượng thuốc để hạn chế tác dụng phụ.
Phong bế đám rối tạng (Celiac Plexus Block)
Đám rối tạng (celiac plexus) nằm sau phúc mạc tại mức đốt sống T12-L1, bao quanh động mạch chủ bụng và động mạch tạng. Cấu trúc này nhận sợi giao cảm từ ba dây thần kinh tạng (splanchnic nerves) và sợi phó giao cảm từ dây thần kinh phế vị (vagus nerve), cung cấp chi phối tự chủ cho gan, tụy, túi mật, dạ dày, lách, thận và ruột. Các kỹ thuật tiếp cận qua da bao gồm tiếp cận sau phúc mạc (retrocrural) và tiếp cận qua cơ hoành (anterocrural/transcrural). Việc sử dụng chẩn đoán hình ảnh như fluoroscopy, CT scan hoặc siêu âm (ultrasound) là cần thiết để xác định vị trí kim và sự lan tỏa của thuốc cản quang trước khi tiêm chất gây hủy thần kinh.
Dược lý và liều lượng
Các chất thường dùng bao gồm cồn (alcohol) 50%-100% hoặc phenol 10%. Để giảm đau do tiêm cồn, khuyến cáo tiêm trước 5-10 mL hỗn hợp lidocaine 2% và bupivacaine 0.25%-0.5% trước 5 phút, hoặc pha loãng cồn với thuốc tê.
| Thuốc/Kỹ thuật | Liều lượng/Thông số |
|---|---|
| Cồn (Alcohol) | 7-15 mL mỗi bên (cho phong bế đám rối tạng) |
| Phenol | 10% nồng độ cuối cùng |
| Lidocaine | 2% (kết hợp bupivacaine trước khi tiêm cồn) |
| Bupivacaine | 0.25%-0.5% (kết hợp lidocaine hoặc dùng đơn độc) |
| Tỷ lệ biến chứng nặng | 1 trong 683 thủ thuật (theo Davis, 1993) |
Biến chứng và quản lý
Các biến chứng bao gồm hạ huyết áp tư thế (orthostatic hypotension) xảy ra ở 1%-3% bệnh nhân, đau lưng, tiêu chảy, tổn thương động mạch chủ và liệt chi dưới (paraplegia). Liệt chi dưới được cho là do co thắt các động mạch phân đoạn thắt lưng (lumbar segmental arteries) nuôi dưỡng tủy sống. Việc sử dụng chẩn đoán hình ảnh giúp giảm thiểu nguy cơ tiêm nhầm vào mạch máu hoặc các tạng lân cận.
Phong bế đám rối hạ vị trên (Superior Hypogastric Plexus Block)
Đám rối hạ vị trên nằm sau phúc mạc, kéo dài từ 1/3 dưới đốt sống L5 đến 1/3 trên đốt sống S1. Kỹ thuật này được chỉ định cho đau vùng chậu do ung thư. Một nghiên cứu trên 32 bệnh nhân cho thấy bệnh nhân lớn tuổi, đau khu trú ngoài vùng chậu và ung thư bàng quang có kết quả tốt hơn (định nghĩa là giảm đau ≥50% trong ít nhất 1 tháng). Kỹ thuật sử dụng hai kim 22-gauge, 7-9 inch, tiếp cận dưới hướng dẫn của fluoroscopy biplanar.
Phong bế hạch Impar (Ganglion Impar Block)
Hạch Impar (ganglion of Walther) nằm tại mức khớp cùng cụt. Phong bế hạch này được chỉ định cho đau vùng tầng sinh môn, trực tràng, hậu môn. Kỹ thuật tiếp cận qua dây chằng anococcygeal hoặc qua xương cùng cụt (transcoccygeal). Dữ liệu về hiệu quả còn hạn chế so với các phong bế đám rối tạng và hạ vị trên.
Bình luận: Thông tin theo [Essentials of Pain Medicine, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật này đòi hỏi kỹ năng can thiệp cao và sự hỗ trợ của chẩn đoán hình ảnh để tránh các biến chứng thần kinh nghiêm trọng như liệt tủy. Hạn chế lớn nhất là dữ liệu về hiệu quả lâu dài trong đau lành tính còn thiếu.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các thủ thuật can thiệp đau vùng bụng chậu có thể gây ra các thay đổi huyết động hoặc phản xạ thần kinh thực vật. Trong nhãn khoa, cần lưu ý các bệnh nhân có bệnh lý thần kinh thị giác hoặc bệnh mạch máu võng mạc nền, vì sự thay đổi tưới máu hệ thống hoặc hạ huyết áp tư thế sau phong bế có thể ảnh hưởng đến tưới máu nhãn cầu, dù liên hệ trực tiếp chưa được báo cáo trong tài liệu này.
- Luôn sử dụng chẩn đoán hình ảnh (fluoroscopy/CT/siêu âm) để xác định vị trí kim trước khi tiêm chất gây hủy thần kinh.
- Theo dõi sát hạ huyết áp tư thế trong 5 ngày đầu sau thủ thuật phong bế đám rối tạng.
- Điều trị tiêu chảy tích cực bằng bù dịch và thuốc chống tiêu chảy ở bệnh nhân suy kiệt.
- Kiểm tra hematocrit nếu bệnh nhân đau lưng kéo dài để loại trừ tụ máu sau phúc mạc.
- Cân nhắc phong bế sớm để giảm tiêu thụ opioid, từ đó bảo tồn chức năng miễn dịch và cải thiện dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư.
Tài liệu tham khảo:
Christiansen S, Erdek M, 2018, Chapter 71: Neurolytic Sympathetic Blocks, Essentials of Pain Medicine, 3rd Edition, pp. 647-654.