Kỹ thuật hủy thần kinh (neurolysis) là phương pháp kiểm soát đau đã được áp dụng gần một thế kỷ, chủ yếu dành cho bệnh nhân đau do bệnh lý ác tính giai đoạn cuối khi các biện pháp bảo tồn thất bại. Theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), các tác nhân hóa học như cồn (alcohol) và phenol được sử dụng phổ biến trong khoang ngoài màng cứng hoặc khoang dưới nhện để hủy thần kinh giao cảm, đám rối tạng và các dây thần kinh ngoại biên nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.
Lựa chọn bệnh nhân
Bệnh nhân phù hợp cho liệu pháp hủy thần kinh là những người có kiểu đau hoặc bệnh lý đáp ứng với chỉ định (Bảng 72.1). Liệu pháp này thường được cân nhắc sau khi bệnh nhân đã leo thang qua các bậc thang giảm đau của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mà không đạt hiệu quả hoặc gặp tác dụng phụ không dung nạp. Hủy thần kinh đặc biệt hiệu quả với đau thân mình một bên, khu trú ở một vài khoang da (dermatome) liền kề. Tuy nhiên, hiệu quả giảm đau có thể tạm thời và cần thực hiện lại. Các biến chứng như yếu chi, mất trương lực cơ vòng bàng quang hoặc ruột là những rủi ro cần được thảo luận kỹ với bệnh nhân và gia đình.
Chuẩn bị bệnh nhân
Trước khi thực hiện, cần chẩn đoán đau chính xác và xác định vị trí bằng biểu đồ khoang da. Việc thăm khám thần kinh kỹ lưỡng là bắt buộc để đánh giá hiệu quả và làm cơ sở so sánh nếu có biến chứng. Nên thực hiện phong bế dự báo (prognostic blockade) bằng thuốc tê để xác định vị trí kim và dự đoán hiệu quả. Cần lưu ý rằng các tác nhân hủy thần kinh có thời gian khởi phát tác dụng chậm hơn thuốc tê và hiệu quả có thể không tức thì.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cồn (Ethyl alcohol) nồng độ | 100% |
| Phenol nồng độ | 4%–7% |
| Cồn khởi phát tác dụng | Tức thì |
| Phenol khởi phát tác dụng | 15 phút |
| Cồn thời gian đạt hiệu quả tối đa | 3–5 ngày |
| Phenol thời gian đạt hiệu quả tối đa | 1 ngày |
| Tỷ lệ biến chứng | 1%–14% |
Tác nhân hủy thần kinh
Cồn (ethanol) là tác nhân cổ điển, gây hủy thần kinh thông qua việc chiết xuất cholesterol, phospholipid và kết tủa mucopeptide, dẫn đến xơ hóa sợi thần kinh và hủy myelin (demyelination). Cồn có tính chất nhược trương (hypobaric) so với dịch não tủy, do đó tư thế bệnh nhân là yếu tố cực kỳ quan trọng. Phenol là hợp chất benzene, thường được pha với glycerin để tạo dung dịch ưu trương (hyperbaric), giúp khu trú vị trí tiêm. Phenol gây biến tính protein và đông vón protein ở nồng độ trên 5%, dẫn đến hủy myelin không chọn lọc.
Hủy thần kinh trung ương
Hủy thần kinh dưới nhện (intrathecal neurolysis) yêu cầu xác định chính xác vị trí rễ thần kinh rời tủy sống. Bệnh nhân cần được đặt tư thế nằm nghiêng sao cho vùng rễ thần kinh mục tiêu (dorsal root entry zone - DREZ) nằm ở vị trí cao nhất đối với cồn, hoặc thấp nhất đối với phenol. Tổng thể tích tiêm cồn không nên vượt quá 0.5 đến 0.7 mL, tiêm từng đợt 0.1 mL mỗi 60-90 giây. Sau tiêm, bệnh nhân cần giữ nguyên tư thế trong 15-30 phút.
Hủy thần kinh ngoài màng cứng
Hủy thần kinh ngoài màng cứng (epidural neurolysis) thường được dùng cho đau do ung thư vùng bụng. Kỹ thuật này cho phép tiêm lặp lại dễ dàng hơn qua catheter. Liều lượng thường từ 2 đến 5 mL, tăng dần theo vị trí thấp hơn. Mặc dù được cho là an toàn hơn, các nghiên cứu trên linh trưởng cho thấy nguy cơ tổn thương rễ thần kinh sau và tủy sống vẫn tồn tại.
Biến chứng
Các biến chứng bao gồm đau đầu sau chọc dò, viêm màng não, viêm màng nhện và tổn thương thần kinh do chấn thương. Mất trương lực cơ vòng bàng quang hoặc ruột là biến chứng tương đối phổ biến. Theo Gerbershagen, 28% biến chứng hồi phục trong 3 ngày, 23% trong 1 tuần, 21% trong 1 tháng và 18% kéo dài hơn 4 tháng.
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc sử dụng thuốc tê trước khi tiêm cồn để giảm cảm giác đau rát khó chịu. Hạn chế lớn nhất của kỹ thuật này là tính không chọn lọc và nguy cơ lan rộng tác nhân hóa học gây tổn thương thần kinh ngoài ý muốn.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Trong nhãn khoa, cồn tuyệt đối (absolute alcohol) đôi khi được sử dụng trong điều trị các bệnh lý bề mặt nhãn cầu như bệnh lý biểu mô giác mạc tái phát hoặc hủy thần kinh nhánh dây thần kinh V trong các trường hợp đau mắt dữ dội không đáp ứng điều trị, tuy nhiên kỹ thuật này đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối để tránh tổn thương các cấu trúc nhãn cầu lân cận.
- Luôn thực hiện phong bế dự báo bằng thuốc tê trước khi tiêm tác nhân hủy thần kinh.
- Sử dụng tư thế bệnh nhân phù hợp với tính chất nhược trương (cồn) hoặc ưu trương (phenol) của tác nhân.
- Tiêm từng lượng nhỏ (0.1 mL) và theo dõi sát phản ứng của bệnh nhân.
- Cần thảo luận rõ ràng với bệnh nhân về mục tiêu giảm đau và các rủi ro biến chứng thần kinh.
- Theo dõi sát bệnh nhân trong những giờ đầu sau thủ thuật để phát hiện sớm các biến chứng như suy hô hấp hoặc yếu chi.
Tài liệu tham khảo:
Saeed K, Adams MCB, Hurley RW, 2018, Central and Peripheral Neurolysis, Essentials of Pain Medicine, pp 655-662.