Báo cáo tại AIOC2026 (GP66) của Dr. Alexandria Levitt cung cấp cái nhìn tổng quan về đánh giá và quản lý bệnh nhân trưởng thành bị chảy nước mắt sống (epiphora) hoặc thường xuyên có ghèn mắt. Việc tiếp cận các bệnh nhân này đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, vì chảy nước mắt là một vấn đề phức tạp và đa yếu tố, có thể liên quan đến các bệnh lý đồng mắc cần được xử lý đồng thời.
Đánh giá lâm sàng và các yếu tố nguy cơ
Quá trình đánh giá bắt đầu bằng việc loại trừ các bệnh lý phức tạp như khối u. Bác sĩ cần chú ý đến các yếu tố như co rút hoặc lỏng lẻo mi mắt (eyelid laxity) gây chảy nước mắt phản xạ, rối loạn bơm lệ đạo, tình trạng tiếp xúc nhãn cầu kém do chớp mắt không hoàn toàn, bệnh bề mặt nhãn cầu, khô mắt hoặc bệnh lý xoang cạnh mũi. Khám thực thể cần bao gồm kiểm tra viêm kết mạc, bệnh lý bờ mi, viêm bờ mi, viêm hoặc nhiễm trùng bề mặt nhãn cầu. Đánh giá giác mạc toàn diện với nhuộm fluorescein, đo thời gian vỡ phim nước mắt (tear breakup time), đánh giá chiều cao hồ lệ, sự bất đối xứng giữa hai bên, và các bất thường vị trí mi dưới như lộn mi, quặm mi, hoặc hẹp điểm lệ (punctum stenosis) là bắt buộc.
Đánh giá hệ thống dẫn lưu lệ đạo
Sau khi khám phần phụ nhãn cầu, cần đánh giá hệ thống dẫn lưu lệ đạo và cân nhắc nội soi mũi tại phòng khám. Mục tiêu quan trọng là phân biệt tắc nghẽn đường dẫn lưu với tình trạng tăng tiết nước mắt. Các phương pháp bao gồm: nhỏ thuốc nhuộm fluorescein và quan sát sự đào thải, thực hiện nghiệm pháp Jones 1 (Jones 1 test) bằng cách kiểm tra sự hiện diện của thuốc nhuộm ở ngách mũi dưới sau 5 phút, hoặc bơm thông lệ đạo (lacrimal irrigation). Bơm thông thường sử dụng cannula đầu tù cỡ 23 hoặc 25-gauge để kiểm tra sự thông suốt và cảm giác của bệnh nhân khi nước/nước muối chảy xuống vòm họng, giúp phát hiện hẹp hoặc tắc nghẽn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thành công của các thủ thuật không DCR (probing, intubation, balloon) | 60-65% sau khoảng 1 năm |
| Tỷ lệ thành công của DCR ở bệnh nhân tắc lệ đạo hoàn toàn | Ít nhất 90% |
| Thời gian rút stent lệ đạo | Khoảng 3 tháng |
| Thời gian hồi phục bầm tím/sưng sau DCR | 7 đến 10 ngày |
Quản lý và các lựa chọn phẫu thuật
Đối với các trường hợp không rõ ràng, cách tiếp cận từng bước (stepwise approach) là phù hợp, bắt đầu từ điều trị bảo tồn như steroid tại chỗ để giảm chảy nước mắt phản xạ, đến các thủ thuật tại phòng khám như sửa lộn mi hoặc tạo hình điểm lệ (punctoplasty). Đối với tắc lệ đạo ở người lớn, thông lệ đạo (probing) ít thành công hơn so với trẻ em, ngay cả khi có thêm mitomycin C. Phẫu thuật DCR (dacryocystorhinostomy) được coi là tiêu chuẩn vàng. Có hai phương pháp chính là DCR ngoài (external) và DCR nội soi (endonasal). DCR ngoài có ưu điểm là quan sát giải phẫu tốt, không cần thiết bị đặc biệt, có thể thực hiện dưới gây tê an thần, nhưng có nhược điểm là sẹo da và nguy cơ yếu cơ vòng mi tạm thời.
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh DCR là tiêu chuẩn vàng nhưng cũng lưu ý rằng các bệnh nhân không đủ điều kiện phẫu thuật tổng quát có thể được thực hiện DCR dưới gây tê an thần (monitored anesthesia care). Tác giả cũng chia sẻ kinh nghiệm cá nhân về việc không khuyến khích tiêm Botox tuyến lệ do kết quả không khả quan. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu cụ thể về cỡ mẫu hoặc thiết kế nghiên cứu của các meta-analysis được nhắc đến.
- Thực hiện bơm thông lệ đạo và sờ túi lệ để chẩn đoán nhanh tại phòng khám.
- Ưu tiên DCR cho bệnh nhân tắc lệ đạo hoàn toàn (NLDO) nếu không có chống chỉ định.
- Giải quyết các bệnh lý đồng mắc như lỏng lẻo mi mắt cùng lúc với phẫu thuật lệ đạo.
- Cân nhắc sử dụng steroid tại chỗ cho các trường hợp chảy nước mắt phản xạ chưa rõ nguyên nhân.
- Sử dụng mitomycin C như một chất hỗ trợ để giảm sẹo và tái hẹp trong các thủ thuật lệ đạo.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Alexandria Levitt, 2026, Approach to a patient with Epiphora, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: tTnS_9lS5UU.