Đau khớp cùng chậu: Chẩn đoán và quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Đau khớp cùng chậu (Sacroiliac joint pain) là nguyên nhân phổ biến gây đau thắt lưng trục mạn tính, chiếm từ 15% đến 30% các trường hợp theo Cohen (2018). Đây là một tình trạng không đồng nhất, thường biểu hiện bằng đau một bên dưới mức L5, có thể lan xuống đùi sau và đôi khi dưới gối.

Giải phẫu, chức năng và thần kinh

Khớp cùng chậu là khớp cột sống lớn nhất cơ thể với diện tích trung bình 17,5 cm2. Khớp được phân loại là khớp hoạt dịch (diarthrodial joint) hình tai, được hỗ trợ bởi mạng lưới cấu trúc cơ mạc bao gồm cơ mông lớn, cơ mông nhỡ, cơ nhị đầu đùi, cơ hình lê và cơ dựng sống. Khớp chủ yếu đảm nhận chức năng ổn định và chịu lực, với biên độ xoay nhỏ (≤3 độ) và tịnh tiến (≤2 mm). Thần kinh chi phối khớp rất đa dạng; các nhánh bên của rễ lưng S1 và S2 chi phối mặt sau khớp và các dây chằng xung quanh ở hầu hết mọi người, với sự đóng góp từ S3 ở đa số cá thể. Các nghiên cứu điện sinh lý trên mèo đã xác định các thụ thể cơ học (mechanoreceptors) trong bao khớp và cơ lân cận, với 28 đơn vị được phân loại là thụ thể đau (nociceptive) và 1 thụ thể bản thể (proprioceptive).

Dịch tễ học

Việc xác định tỷ lệ lưu hành đau khớp cùng chậu gặp khó khăn do thiếu "tiêu chuẩn vàng" trong chẩn đoán. Các nghiên cứu sử dụng "phong bế kép" (double blocks) với lidocaine và bupivacaine cho thấy tỷ lệ lưu hành dao động từ 10% đến 45%, với tỷ lệ dương tính giả từ 0% đến 43%. Một nghiên cứu trên 43 bệnh nhân đau thắt lưng mạn tính cho thấy tỷ lệ lưu hành là 30% khi dùng đáp ứng giảm đau làm tiêu chuẩn chẩn đoán duy nhất.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ lưu hành đau khớp cùng chậu10% - 45%
Tỷ lệ dương tính giả của phong bế0% - 43%
Tỷ lệ đau khớp cùng chậu ở bệnh nhân đau thắt lưng mạn tính15% - 30%
Tỷ lệ thoái hóa khớp cùng chậu sau phẫu thuật hàn xương75% (so với 38,2% nhóm chứng)

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế chấn thương thường là sự kết hợp giữa tải trọng trục và xoay đột ngột. Các nguyên nhân được phân loại thành nguồn gốc trong khớp (như viêm khớp, bệnh lý cột sống huyết thanh âm tính) và ngoài khớp (như chấn thương, tổn thương dây chằng, đau cơ mạc, viêm điểm bám gân). Các yếu tố nguy cơ bao gồm béo phì, chênh lệch chiều dài chi, bất thường dáng đi, chấn thương mức độ thấp, mang thai và phẫu thuật cột sống (đặc biệt là hàn xương cùng). Phẫu thuật cột sống có thể làm tăng tải trọng lên khớp cùng chậu, dẫn đến thoái hóa khớp.

Chẩn đoán và biểu hiện lâm sàng

Không có dấu hiệu đơn lẻ nào trên bệnh sử hoặc khám thực thể có thể chẩn đoán xác định đau khớp cùng chậu. Các nghiệm pháp vận động và căn chỉnh thường không đủ độ tin cậy. Tuy nhiên, đau khu trú dưới L5, đau tăng khi đứng dậy từ tư thế ngồi và đau khi ấn tại vùng gai chậu sau trên (posterosuperior iliac spine - PSIS) là những gợi ý quan trọng. Đau khớp cùng chậu thường có xu hướng một bên và liên quan đến một sự kiện khởi phát cụ thể.

Điều trị bảo tồn và can thiệp

Điều trị ban đầu tập trung vào các biện pháp bảo tồn như vật lý trị liệu, chỉnh hình dáng đi và thuốc (NSAIDs, thuốc giãn cơ). Đối với tiêm khớp, phong bế bằng thuốc tê là tiêu chuẩn tham chiếu để chẩn đoán. Các thử nghiệm ngẫu nhiên đã chứng minh hiệu quả của tiêm steroid trong khớp. Đối với đau không đáp ứng điều trị bảo tồn, cắt thần kinh bằng sóng cao tần (radiofrequency denervation - RF) là lựa chọn phổ biến, với bằng chứng trung bình hỗ trợ hiệu quả, đặc biệt ở bệnh nhân có bệnh lý ngoài khớp. Phẫu thuật hàn khớp xâm lấn tối thiểu (minimally invasive arthrodesis) đang có bằng chứng ủng hộ ngày càng tăng ở những bệnh nhân có bệnh lý trong khớp đáp ứng với tiêm chẩn đoán.

Bình luận: Thông tin theo Cohen (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về phong bế khớp cùng chậu thường có tỷ lệ dương tính giả cao, do đó việc lựa chọn bệnh nhân dựa trên các nghiệm pháp lâm sàng kết hợp với phong bế chẩn đoán là rất quan trọng. Cần lưu ý rằng các kỹ thuật RF hiện nay vẫn còn tranh cãi về vị trí đặt điện cực và kích thước tổn thương.
  • Thực hiện phong bế chẩn đoán bằng thuốc tê trước khi cân nhắc các can thiệp xâm lấn.
  • Ưu tiên điều trị bảo tồn bằng vật lý trị liệu và chỉnh sửa các yếu tố nguy cơ (như chênh lệch chiều dài chi).
  • Cân nhắc cắt thần kinh bằng sóng cao tần (RF) cho bệnh nhân đau mạn tính không đáp ứng điều trị bảo tồn.
  • Đánh giá kỹ bệnh lý trong khớp và ngoài khớp để lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Mặc dù đau khớp cùng chậu là bệnh lý cơ xương khớp, các bệnh lý viêm cột sống dính khớp (spondyloarthropathies) liên quan đến khớp cùng chậu có thể đi kèm với viêm màng bồ đào (uveitis) cấp tính. Bệnh nhân có triệu chứng đau lưng viêm cần được tầm soát các dấu hiệu đỏ mắt hoặc giảm thị lực để phối hợp chuyên khoa.


Tài liệu tham khảo:

Steven P. Cohen, 2018, Chapter 66: Sacroiliac Joint Pain, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 601-611.

Xem thêm