Hội chứng khớp liên mấu (Facet Syndrome) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật do đau cột sống trên toàn thế giới, với ước tính tỷ lệ lưu hành suốt đời lên tới 84% đối với đau thắt lưng và 67% đối với đau cổ (Brummett et al., 2018). Các khớp liên mấu (zygapophysial joints) là cấu trúc khớp hoạt dịch phức tạp, đóng vai trò ổn định cột sống và hạn chế vận động, đồng thời là nguồn gốc tiềm tàng gây đau cổ, vai, lưng và đau lan xuống chân.
Giải phẫu và Chức năng
Khớp liên mấu nằm ở vị trí sau bên so với thân đốt sống, tạo thành phức hợp ba khớp cùng với đĩa đệm. Dung tích khớp là 1–1.5 mL ở vùng thắt lưng và 0.5–1.0 mL ở vùng cổ. Định hướng của khớp thay đổi theo từng vùng cột sống: khớp thắt lưng cao thường định hướng theo mặt phẳng dọc (26–34 độ) để kháng lại xoay trục, trong khi khớp thắt lưng thấp định hướng theo mặt phẳng vành để bảo vệ khỏi lực cắt và gập. Thần kinh chi phối khớp là nhánh nội (medial branch) của nhánh lưng (posterior ramus) của dây thần kinh sống. Mỗi khớp được chi phối bởi hai nhánh nội từ cùng mức và mức trên liền kề.
Sinh lý bệnh
Hội chứng khớp liên mấu thường không phải do chấn thương cấp tính (trừ chấn thương do gia tốc nhanh như whiplash), mà là kết quả của quá trình thoái hóa mạn tính, căng thẳng lặp đi lặp lại và thoái hóa đĩa đệm. Các nghiên cứu trên xác người cho thấy 93% mẫu ở độ tuổi 40–49 có bằng chứng thoái hóa khớp liên mấu. Tình trạng viêm mạn tính và căng thẳng lặp lại có thể dẫn đến tích tụ dịch và giãn khớp, gây chèn ép rễ thần kinh nếu lỗ liên đốt đã bị hẹp sẵn.
Chẩn đoán và Đánh giá
Không có dấu hiệu lâm sàng hoặc hình ảnh học nào mang tính bệnh lý đặc hiệu (pathognomonic) cho hội chứng khớp liên mấu. Các nghiên cứu cho thấy độ đặc hiệu của thăm khám lâm sàng rất thấp. Tiêu chuẩn vàng hiện nay là phong bế nhánh nội (medial branch block - MBB) hoặc tiêm nội khớp (intraarticular - IA) dưới hướng dẫn hình ảnh. Tuy nhiên, các phương pháp này vẫn đối mặt với tỷ lệ dương tính giả cao (25%–40% ở thắt lưng, 25%–30% ở cổ). Các bước để giảm tỷ lệ dương tính giả bao gồm tránh dùng thuốc an thần, sử dụng thể tích thuốc tiêm ≤0.5 mL và cân nhắc phong bế đối chứng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ dương tính giả (thắt lưng) | 25%–40% |
| Tỷ lệ dương tính giả (cổ) | 25%–30% |
| Thể tích tiêm MBB khuyến cáo | ≤0.5 mL |
| Tỷ lệ biến chứng (tổng quát) | 17.4% |
| Tỷ lệ xuyên mạch máu | 11.4% |
| Tỷ lệ tụ máu tại chỗ | 1.2% |
Điều trị và Can thiệp
Điều trị bảo tồn bao gồm thuốc chống viêm không steroid (NSAID), vật lý trị liệu và giảm cân. Đối với can thiệp, hủy thần kinh bằng sóng cao tần (radiofrequency - RF) là phương pháp phổ biến nhất. Mặc dù kết quả các nghiên cứu có sự khác biệt do kỹ thuật thực hiện và tiêu chuẩn chọn bệnh, RF được coi là an toàn và hiệu quả ở những bệnh nhân được chọn lọc kỹ lưỡng, mang lại sự giảm đau đáng kể từ 6 tháng đến 1 năm. Phẫu thuật không được khuyến cáo cho hội chứng khớp liên mấu do thiếu dữ liệu ủng hộ.
Bình luận: Thông tin theo Brummett et al., 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Hạn chế lớn nhất trong các nghiên cứu về hội chứng khớp liên mấu là sự thiếu thống nhất về tiêu chuẩn chọn bệnh (đặc biệt là việc sử dụng phong bế chẩn đoán) và kỹ thuật thực hiện RF (đặt điện cực song song vs vuông góc với dây thần kinh). Việc lạm dụng thuốc an thần trong quá trình phong bế chẩn đoán là một yếu tố gây nhiễu quan trọng cần tránh.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Mặc dù hội chứng khớp liên mấu thuộc chuyên khoa đau và cột sống, các triệu chứng đau vùng cổ và đầu (đặc biệt là đau đầu do thần kinh chẩm thứ ba - third occipital nerve headache) thường khiến bệnh nhân tìm đến khám nhãn khoa do nhầm lẫn với các bệnh lý nhãn cầu hoặc đau đầu do tật khúc xạ. Việc phân biệt đau do khớp liên mấu cổ với các bệnh lý bề mặt nhãn cầu hoặc tăng nhãn áp là cần thiết trong chẩn đoán phân biệt đau đầu vùng trán-thái dương.
- Ưu tiên phong bế chẩn đoán (MBB) thay vì tiêm nội khớp để tăng độ chính xác.
- Hạn chế tối đa việc sử dụng thuốc an thần khi thực hiện phong bế chẩn đoán để tránh dương tính giả.
- Sử dụng thể tích thuốc tiêm nhỏ (≤0.5 mL) để khu trú tác dụng của thuốc tê.
- Đặt điện cực RF song song với dây thần kinh mục tiêu để tối ưu hóa hiệu quả hủy thần kinh.
- Cân nhắc yếu tố tâm lý xã hội của bệnh nhân trước khi chỉ định can thiệp xâm lấn.
Tài liệu tham khảo:
Brummett CB, Cohen SP, Facet Syndrome, Essentials of Pain Medicine, 2018, 591-600.