Thuốc kháng TNF-alpha và DMARDs trong điều trị đau thắt lưng: Tổng quan bằng chứng lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Đau thắt lưng (Low back pain - LBP) là nguồn gốc gây đau và tàn phế phổ biến tại các quốc gia công nghiệp hóa, với chi phí điều trị hàng năm lên đến hàng tỷ USD tại Hoa Kỳ. Chương 64 trong tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018) đã tổng hợp các bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về việc sử dụng thuốc kháng yếu tố hoại tử khối u (Antitumor necrosis factor-alpha - TNF-alpha) và thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm (Disease-modifying antirheumatic drugs - DMARDs) trong điều trị LBP.

Vai trò của viêm trong đau thắt lưng

Viêm tại chỗ được xác định là yếu tố then chốt trong bệnh sinh của LBP. Nhân đệm thoát vị (herniated nucleus pulposus) có bản chất gây viêm mạnh. Các đĩa đệm gây đau thường sản xuất nồng độ cao các chất trung gian gây viêm. TNF-alpha, một cytokine gây viêm chủ đạo, được tìm thấy ở nồng độ cao tại vị trí tổn thương thần kinh do nhân đệm. Trong các nghiên cứu trên động vật, TNF-alpha gây tổn thương thần kinh và hành vi đau bệnh lý thần kinh (neuropathic pain), việc phong bế TNF-alpha tại vị trí tổn thương giúp giảm đau, giảm phù nề tại chỗ và hình thành huyết khối. Nhiều bệnh nhân LBP không có tổn thương chèn ép trên chẩn đoán hình ảnh, và một số vẫn tiếp tục đau dù tổn thương ban đầu đã được giải quyết, củng cố giả thuyết viêm mạn tính đóng vai trò quan trọng.

Tổng quan về thuốc kháng viêm

Các thuốc kháng viêm sinh học (Biological DMARDs) là các peptide tái tổ hợp hoặc protein dung hợp, nhắm đích vào các cytokine như TNF-alpha, IL-1 và IL-6. Ngược lại, DMARDs phi sinh học (nonbiological DMARDs) có cấu trúc đa dạng, thường là các thuốc chống chuyển hóa mạnh, ức chế sự nhân lên của tế bào và đáp ứng viêm, nhưng có nguy cơ gây ức chế miễn dịch và tác dụng phụ chuyển hóa phụ thuộc liều. DMARDs ngày càng được sử dụng cho các bệnh lý viêm mạn tính và tự miễn như viêm khớp dạng thấp, bệnh Crohn, viêm cột sống dính khớp.

Etanercept

Có 6 RCT đánh giá việc sử dụng etanercept cho LBP. Các nghiên cứu về đường tiêm ngoài màng cứng (epidural) cho kết quả mâu thuẫn, không đủ bằng chứng để khuyến cáo sử dụng thường quy. Một nghiên cứu tiêm trong đĩa đệm (intradiscal) với 36 bệnh nhân không cho thấy sự khác biệt giữa các nhóm ở thời điểm 1 tháng. Một nghiên cứu tiêm dưới da (subcutaneous) với 15 bệnh nhân cũng không cho thấy sự khác biệt về kết cục ở 3 tháng. Liều dùng trong các nghiên cứu LBP dao động từ 0,1 mg đến 25 mg, thấp hơn đáng kể so với liều khuyến cáo cho các bệnh lý thấp khớp (25 mg tiêm hai lần mỗi tuần).

Infliximab

Infliximab thường được dùng qua đường truyền tĩnh mạch với liều 3-5 mg/kg, lặp lại ở tuần 2, 6 và 8. Một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với 40 bệnh nhân đau rễ thần kinh thắt lưng do thoát vị đĩa đệm đã so sánh truyền tĩnh mạch infliximab (5 mg/kg) với giả dược. Kết quả không cho thấy sự khác biệt về kết cục ở thời điểm 3 tháng hoặc 1 năm, do đó không ủng hộ việc sử dụng infliximab cho chỉ định này.

Adalimumab và Tocilizumab

Adalimumab được đánh giá trong một RCT với 61 bệnh nhân, sử dụng hai mũi tiêm dưới da 40 mg cách nhau 1 tuần. Kết quả cho thấy điểm đau thấp hơn ở nhóm adalimumab chỉ tại thời điểm 6 tháng, cung cấp bằng chứng không nhất quán. Tocilizumab được đánh giá trong một thử nghiệm với 60 bệnh nhân đau rễ thần kinh do hẹp ống sống thắt lưng, tiêm ngoài màng cứng 80 mg. Mặc dù có cải thiện điểm đau và chức năng ở 4 tuần, nghiên cứu này không mù và không được ngẫu nhiên hóa đầy đủ, do đó tocilizumab không được coi là phương pháp điều trị được phê duyệt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Số lượng RCT về Etanercept6 RCT
Liều Etanercept trong nghiên cứu LBP0,1 mg đến 25 mg
Liều Infliximab trong nghiên cứu LBP5 mg/kg
Liều Adalimumab trong nghiên cứu LBP40 mg (2 mũi cách nhau 1 tuần)
Liều Tocilizumab trong nghiên cứu LBP80 mg

Quản trị DMARDs trong đau thắt lưng

Việc sử dụng DMARDs cho LBP hiện nay mang tính chất thử nghiệm, phạm vi lựa chọn thuốc hẹp, liều lượng và đường dùng khác biệt đáng kể so với phác đồ chuẩn. Không có nghiên cứu nào đánh giá liệu pháp kết hợp DMARDs. Các tác giả nhấn mạnh rằng việc sử dụng DMARDs cần được cân nhắc thận trọng, chỉ dành cho bệnh nhân đau thắt lưng tàn phế không đáp ứng với các liệu pháp truyền thống, và nên tuân thủ các phác đồ điều trị đã được thiết lập cho các bệnh lý thấp khớp khác.

Bình luận: Thông tin theo [Malik, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu được trích dẫn chủ yếu có cỡ mẫu nhỏ, thiết kế không mù hoặc mù không hoàn toàn, và thời gian theo dõi ngắn, dẫn đến bằng chứng về hiệu quả của DMARDs trong LBP là chưa đủ thuyết phục. Cần lưu ý rằng các thuốc này có tiềm năng gây ức chế miễn dịch nghiêm trọng.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các thuốc kháng TNF-alpha như etanercept và infliximab được sử dụng trong nhãn khoa để điều trị viêm màng bồ đào (uveitis) không đáp ứng với corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch truyền thống. Việc sử dụng các thuốc này đòi hỏi tầm soát kỹ lưỡng các bệnh nhiễm trùng tiềm ẩn như lao (tuberculosis) trước khi bắt đầu điều trị, tương tự như cảnh báo về nguy cơ nhiễm trùng trong tài liệu này.

  • Sử dụng DMARDs cho LBP hiện chỉ mang tính chất thử nghiệm.
  • Bằng chứng về hiệu quả của DMARDs trong LBP là không nhất quán hoặc chỉ có lợi ích ngắn hạn.
  • Cần tuân thủ phác đồ chuẩn của chuyên khoa thấp khớp nếu quyết định sử dụng DMARDs.
  • Cần theo dõi chặt chẽ các tác dụng phụ, đặc biệt là nguy cơ nhiễm trùng.

Tài liệu tham khảo:

Khalid Malik, 2018, Chapter 64: Antitumor Necrosis Factor-α Drugs and Disease-Modifying Antirheumatic Drugs for Low Back Pain, Essentials of Pain Medicine, 585-590.

Xem thêm