Tài liệu này (Bhatia & Peng, 2018) cung cấp hướng dẫn lâm sàng về việc sử dụng siêu âm (US) để thực hiện các thủ thuật can thiệp giảm đau, bao gồm các cấu trúc trục (cột sống) và thần kinh ngoại biên. Siêu âm mang lại ưu điểm về hình ảnh thời gian thực, tính di động và khả năng quan sát các cấu trúc giải phẫu như thần kinh, cơ, mạch máu mà không cần bức xạ ion hóa.
Cơ bản về siêu âm
Siêu âm y khoa sử dụng sóng âm với tần số từ 1–21 MHz. Đầu dò (transducer) tạo ra sóng âm thông qua hiệu ứng áp điện (piezoelectric effect). Tần số cao (6–18 MHz) cho độ phân giải tốt hơn ở độ sâu tối đa 6–7 cm, trong khi tần số thấp (2–5 MHz) dùng cho cấu trúc sâu hơn. Người thực hiện cần lưu ý các hiện tượng nhiễu ảnh (artifacts) như dị hướng (anisotropy) và vang âm (reverberation). Dị hướng thường gặp ở gân khi thay đổi góc đầu dò, còn vang âm (comet tail) xảy ra khi sóng âm phản xạ giữa đầu dò và cấu trúc phẳng. Có thể giảm vang âm bằng cách thay đổi góc insonation (góc giữa đầu dò và da).
Thủ thuật trục: Tiêm khớp liên mấu cột sống cổ
Khớp liên mấu cột sống cổ (CFJ) được chi phối bởi các nhánh trung gian (medial branch nerves). Kỹ thuật tiêm được thực hiện ở tư thế nằm nghiêng, sử dụng đầu dò tần số cao đặt dọc theo cột sống cổ. Mục tiêu là nhánh trung gian tại các "rãnh" (troughs) ở hai bên khớp. Sử dụng kim 25-gauge, tiêm 0,5 mL thuốc tê mỗi tầng. Cần lưu ý đây là kỹ thuật "nâng cao" (advanced) do thần kinh nằm gần các động mạch đốt sống và lỗ liên hợp.
Tiêm rễ thần kinh cổ
Rễ thần kinh cổ thoát ra giữa củ trước và củ sau của mỏm ngang (TP). Cần xác định mức tiêm bằng cách đếm từ mỏm ngang C7. Sử dụng kim 22- hoặc 25-gauge, tiêm tối đa 1 mL thuốc tê quanh rễ thần kinh. Cần thực hiện Doppler màu để tránh mạch máu. Động mạch đốt sống có thể nằm ngoài lỗ ngang ở mức C6 trong 10% bệnh nhân.
Tiêm khớp liên mấu cột sống thắt lưng
Sử dụng đầu dò cong tần số thấp ở tư thế nằm sấp. Mục tiêu là cạnh sọ của mỏm ngang (TP). Kim 22- hoặc 25-gauge (8 hoặc 11 cm) được đưa vào theo hướng từ bên sang giữa. Tiêm 0,5 mL thuốc tê. Cần thận trọng với các biến thể giải phẫu như gù vẹo cột sống hoặc đốt sống thắt lưng thứ sáu.
Tiêm khớp cùng chậu
Mục tiêu là phần hoạt dịch của khớp cùng chậu (SIJ) ở phía dưới. Sử dụng đầu dò cong, tiêm 2 mL thuốc tê. Cần tránh tiêm phía trên lỗ cùng sau thứ hai. Tỷ lệ tiêm quanh khớp (periarticular) cao hơn so với hướng dẫn bằng fluoroscopy.
Tiêm ngoài màng cứng qua khe cùng
Khe cùng (sacral hiatus) là điểm tiếp cận. Sử dụng đầu dò tần số cao, kim 18-, 20-, hoặc 22-gauge (8 cm). Sự xuất hiện của dòng chảy rối (turbulence) trên Doppler màu là dấu hiệu gợi ý tiêm đúng vị trí ngoài màng cứng.
Thủ thuật ngoại biên: Chuỗi giao cảm cổ ngực và thần kinh khác
Tiêm chuỗi giao cảm cổ ngực (hạch sao) sử dụng kim 22- hoặc 25-gauge, tiêm tối đa 5 mL bupivacaine 0,5% với epinephrine 1:200,000. Đối với thần kinh chẩm lớn (GON), thần kinh trên vai, thần kinh liên sườn, và thần kinh chậu bẹn/chậu hạ vị, kỹ thuật tập trung vào việc xác định mặt phẳng cân cơ (fascial plane) và sử dụng hydrodissection để xác định vị trí đầu kim. Cần đặc biệt lưu ý tránh tổn thương màng phổi khi tiêm thần kinh liên sườn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tần số siêu âm y khoa | 1–21 MHz |
| Độ sâu tối đa đầu dò tần số cao | 6–7 cm |
| Thể tích tiêm khớp liên mấu cổ | 0,5 mL mỗi tầng |
| Thể tích tiêm rễ thần kinh cổ | tối đa 1 mL |
| Thể tích tiêm khớp liên mấu thắt lưng | 0,5 mL |
| Thể tích tiêm khớp cùng chậu | 2 mL |
| Thể tích tiêm hạch sao | tối đa 5 mL |
| Thể tích tiêm thần kinh chậu bẹn/hạ vị | 5–8 mL |
Bình luận: Thông tin theo [Bhatia & Peng, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các thủ thuật này đòi hỏi kỹ năng siêu âm chuyên sâu và kiến thức giải phẫu chính xác để tránh biến chứng mạch máu và thần kinh. Việc sử dụng hydrodissection là chìa khóa để đảm bảo vị trí đầu kim an toàn trong các mặt phẳng cân cơ.
- Luôn thực hiện quét Doppler màu trước khi đưa kim để tránh đâm vào mạch máu.
- Sử dụng hydrodissection với nước muối sinh lý để xác định mặt phẳng cân cơ trước khi tiêm thuốc tê.
- Luôn kiểm tra bằng hút (aspiration) trước khi tiêm để loại trừ vị trí trong lòng mạch.
- Đối với các thủ thuật cột sống, cần xem xét hình ảnh học (X-quang, CT, MRI) trước thủ thuật để nhận diện biến thể giải phẫu.
- Theo dõi sát dấu hiệu ngộ độc thuốc tê tại chỗ sau khi tiêm các thủ thuật phong bế thần kinh.
Tài liệu tham khảo:
Bhatia A, Peng P, 2018, Ultrasound-Guided Procedures for Pain Management: Spine Injections and Relevant Peripheral Nerve Blocks, Essentials of Pain Medicine, 725-736.