Trong bài giảng tại hội nghị AIOC 2026 với chủ đề "The Retina Strikes Back!", Bác sĩ Gajendra Chawla đã trình bày các thách thức lâm sàng khi bệnh nhân không hài lòng với thị giác sau phẫu thuật thể thủy tinh dù đạt thị lực tối đa 6/6. Việc đánh giá thị lực chuẩn 6/6 chỉ đo lường độ phân giải điểm mà không phản ánh độ nhạy tương phản (contrast sensitivity), độ ổn định của hình ảnh, hiện tượng biến dạng hình ảnh (distortion) hay sự thoải mái khi đọc sách.
Phù hoàng điểm dạng nang sau phẫu thuật thể thủy tinh
Phù hoàng điểm dạng nang (Cystoid Macular Edema - CME) là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến bệnh nhân than phiền về chất lượng thị giác. Tác giả báo cáo ca lâm sàng bệnh nhân 65 tuổi, tái khám 3-4 tuần sau phẫu thuật phaco. Dù thị lực đạt 6/6, bệnh nhân vẫn gặp khó khăn khi đọc sách và giảm độ nhạy tương phản. Chụp cắt lớp vi tính độ phân giải cao (Optical Coherence Tomography - OCT) phát hiện các khoảng dạng nang tại hoàng điểm. Bệnh nhân được tư vấn và điều trị bằng thuốc nhỏ mắt Nepafenac tra 3 lần mỗi ngày. Sau 3 tháng điều trị, tổn thương CME thoái triển và chất lượng thị giác của bệnh nhân cải thiện rõ rệt.
Về chiến lược phòng ngừa, vai trò của NSAID tra tại chỗ dự phòng vẫn còn tranh cãi. Một số phẫu thuật viên áp dụng đại trà, số khác chỉ áp dụng cho nhóm nguy cơ cao như đái tháo đường hoặc viêm màng bồ đào. Tại trung tâm của tác giả, NSAID không được dùng dự phòng quy chuẩn mà chỉ điều trị khi xuất hiện triệu chứng. Trong các trường hợp CME kháng trị với thuốc tra, các bước can thiệp tiếp theo bao gồm tiêm Kenacort dưới màng Tenon nông (sub-Tenon Kenacort) hoặc tiêm Ozurdex vào buồng dịch kính.
Màng trước võng mạc và hội chứng kéo dịch kính hoàng điểm
Màng trước võng mạc (Epiretinal Membrane - ERM) và co kéo dịch kính hoàng điểm (Vitreomacular Traction - VMT) có thể hiện diện trên mắt có thị lực 6/6 nhưng gây ra biến dạng hình ảnh (metamorphopsia), nhìn hình to hơn thực tế (macropsia) hoặc mỏi mắt khi đọc sách. Tác giả mô tả trường hợp nam bệnh nhân 65 tuổi sau mổ phaco đặt kính nội nhãn (Intraocular Lens - IOL) đạt thị lực 6/6 nhưng phàn nàn nhìn đường thẳng bị cong. Kết quả OCT ghi nhận lớp màng mỏng gây dày hoàng điểm nhẹ.
Đối với VMT, tác giả trình bày ca bệnh nhân đặt IOL đa tiêu (multifocal IOL) đạt thị lực 6/6 nhưng không hài lòng do mỏi mắt khi đọc và biến dạng hình ảnh; OCT xác định VMT độ 1 (grade 1 VMT). Chiến lược quản lý đối với cả ERM và VMT giai đoạn sớm là tư vấn kỹ lưỡng và theo dõi định kỳ. Phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) chỉ được chỉ định khi các triệu chứng tiến triển gây khó chịu nghiêm trọng cho sinh hoạt của bệnh nhân.
Bệnh thoái hóa hoàng điểm và bệnh phồng mạch hắc mạc dạng polyp sớm
Các tổn thương hoàng điểm như thoái hóa hoàng điểm do tuổi già (Age-related Macular Degeneration - ARMD) hoặc bệnh phồng mạch hắc mạc dạng polyp (Polypoidal Choroidal Vasculopathy - PCV) giai đoạn sớm có thể bị bỏ sót trước mổ. Bác sĩ Chawla chia sẻ trường hợp bệnh nhân 67 tuổi được phẫu thuật đặt IOL PanOptix, ngày đầu đạt thị lực 6/6. Sau khi phẫu thuật mắt thứ hai, bệnh nhân nhận thấy giảm thị lực. Kết quả OCT phát hiện tổn thương PCV sớm.
Ban đầu bệnh nhân được theo dõi, nhưng sau vài tháng tổn thương tiến triển xấu đi. Bệnh nhân được can thiệp bằng 3 đến 4 mũi tiêm anti-VEGF nội nhãn, giúp ổn định tổn thương và khôi phục thị lực 6/6. Ngoài ra, tác giả đề cập trường hợp bệnh nhân 84 tuổi có PCV hoạt động ở mắt thứ hai, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá cá thể hóa và tư vấn tiền phẫu cẩn trọng.
Bệnh hắc tinh mạc trung tâm thanh dịch xuất hiện sau phẫu thuật
Bệnh hắc tinh mạc trung tâm thanh dịch (Central Serous Chorioretinopathy - CSR) có thể bộc phát sau mổ do căng thẳng phẫu thuật hoặc tổn thương không quan sát được trước đó. Bệnh nhân đến khám với triệu chứng nhìn hình nhỏ lại (micropsia) và biến dạng thị giác trung tâm dù thị lực bảng vẫn đạt mức cao.
Phương pháp xử trí chính là tư vấn tâm lý, hướng dẫn thay đổi lối sống và thực hiện các bài tập thư giãn như thiền hoặc yoga. Việc sử dụng thuốc NSAID tra tại chỗ trong CSR không có bằng chứng điều trị đặc hiệu nhưng có thể được cân nhắc như một giải pháp giả dược (placebo) nhằm trấn an tâm lý, tránh việc bệnh nhân đi khám nhiều nơi (doctor shopping) trong thời gian theo dõi tự thoái triển.
Phù hoàng điểm do đái tháo đường và biến động đường huyết chu phẫu
Ở bệnh nhân đái tháo đường, phù hoàng điểm do đái tháo đường (Diabetic Macular Edema - DME) mức độ nhẹ vùng trung tâm có thể làm giảm độ nhạy tương phản và khả năng đọc dù thị lực đạt 6/6. Xử trí theo phác đồ DRCR: nếu thị lực 6/6, có thể theo dõi sát hoặc dùng NSAID tra; nếu tổn thương xấu đi thì tiến hành tiêm anti-VEGF nội nhãn.
Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát chuyển hóa chu phẫu. Căng thẳng do phẫu thuật có thể gây biến động đường huyết nghiêm trọng. Bác sĩ Chawla dẫn chứng trường hợp người thân của đồng nghiệp có chỉ số đường huyết biến động mạnh sau mổ: buổi sáng 90-100 mg/dL, buổi chiều vọt lên 250 mg/dL và buổi tối đạt 300 mg/dL, mất 15 ngày điều chỉnh mới ổn định. Tác giả khuyến cáo không tiêm Kenacort dưới màng Tenon quy chuẩn cho bệnh nhân đái tháo đường trong lúc phẫu thuật thể thủy tinh; nếu bệnh nhân đang điều trị DME bằng anti-VEGF, có thể tiêm anti-VEGF kết hợp ngay trên bàn mổ. Việc quang đông laser toàn võng mạc (PRP) vẫn có thể thực hiện bình thường trên mắt đã đặt IOL đa tiêu.
Đục dịch kính và bong dịch kính sau
Bong dịch kính sau (Posterior Vitreous Detachment - PVD) và đục dịch kính (vitreous floaters) gây ra hiện tượng ruồi bay hoặc màng nhện di chuyển trước mắt, ảnh hưởng lớn đến thị giác khi đọc sách dù thị lực Snellen đạt 6/6. Khi bệnh nhân có triệu chứng này, cần thăm khám đáy mắt toàn diện để phát hiện các vết rách võng mạc chu biên, phòng ngừa nguy cơ bong võng mạc thứ phát. Trong những trường hợp đục dịch kính gây khó chịu nghiêm trọng, phẫu thuật cắt dịch kính có thể được cân nhắc.
Quy trình thăm khám tiền phẫu và vai trò của OCT hoàng điểm
Để tối ưu hóa kết quả phẫu thuật, đặc biệt khi chuẩn bị đặt các loại IOL cao cấp (premium IOLs), chụp OCT hoàng điểm tiền phẫu nên được thực hiện quy chuẩn nhằm phát hiện sớm ERM, VMT hay bệnh lý hoàng điểm ẩn ẩnh. Bác sĩ Chawla nhấn mạnh thông điệp cốt lõi: thị lực 6/6 không đồng nghĩa với thị giác hoàn hảo. Lắng nghe phản hồi của bệnh nhân và kiểm tra hoàng điểm là chìa khóa để tránh sự không hài lòng sau phẫu thuật.
| Chỉ số / Thực thể lâm sàng | Kết quả và phương án xử trí theo tài liệu |
|---|---|
| CME sau phẫu thuật thể thủy tinh | 01 ca 65 tuổi, 3-4 tuần sau mổ phaco, thị lực 6/6; điều trị Nepafenac nhỏ mắt 3 lần/ngày trong 3 tháng giúp thoái triển CME. Nấc tiếp theo: sub-Tenon Kenacort hoặc Ozurdex nội nhãn. |
| ERM & VMT sau mổ IOL | 01 ca nam 65 tuổi (ERM), 01 ca đặt IOL đa tiêu (VMT độ 1); theo dõi định kỳ, phẫu thuật cắt dịch kính khi triệu chứng kéo dài gây khó chịu. |
| PCV / ARMD sớm | 01 ca 67 tuổi đặt IOL PanOptix, tiến triển giảm thị lực sau mổ mắt hai; điều trị 3-4 mũi anti-VEGF nội nhãn giúp ổn định tổn thương và đạt thị lực 6/6. |
| CSR sau phẫu thuật | 01 ca có triệu chứng nhìn hình nhỏ (micropsia); xử trí bằng tư vấn, thay đổi lối sống, tập thư giãn và dùng NSAID làm giả dược. |
| Biến động đường huyết chu phẫu | 01 ca lâm sàng ghi nhận đường huyết dao động từ 90-100 mg/dL (sáng) lên 250 mg/dL (chiều) và 300 mg/dL (tối); mất 15 ngày điều chỉnh để kiểm soát. |
Bình luận: Báo cáo của Bác sĩ Gajendra Chawla phản ánh đúng thực tế lâm sàng tại các trung tâm phẫu thuật khúc xạ và khúc xạ - thủy tinh thể hiện nay. Việc bệnh nhân đạt thị lực 6/6 nhưng vẫn phàn nàn về chất lượng thị giác thường xuất phát từ sự sụt giảm độ nhạy tương phản hoặc hiện tượng quang học bất thường do tổn thương vi mô tại hoàng điểm. Hạn chế của báo cáo này là dựa trên chuỗi ca lâm sàng đơn lẻ và kinh nghiệm cá nhân của diễn giả mà không đưa ra số liệu thống kê cỡ mẫu tổng thể (n) hay p-value chính xác. Tuy nhiên, khuyến cáo chụp OCT hoàng điểm tầm soát trước khi đặt IOL cao cấp là một định hướng lâm sàng chuẩn xác, giúp giảm thiểu tỷ lệ khiếu nại và phẫn nộ của bệnh nhân sau mổ. Thông tin theo [Chawla G., AIOC 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Những thay đổi trong thực hành lâm sàng
- Thực hiện chụp OCT hoàng điểm quy chuẩn cho tất cả bệnh nhân có chỉ định đặt IOL cao cấp (đa tiêu, EDOF, toric) dù thị lực chỉnh kính trước mổ tốt.
- Khi bệnh nhân phàn nàn nhìn mờ, biến dạng hoặc mỏi mắt sau mổ dù thị lực 6/6, không nên bỏ qua mà cần cho chụp lại OCT hoàng điểm và soi đáy mắt chu biên.
- Kiểm soát chặt chẽ chỉ số đường huyết chu phẫu ở bệnh nhân đái tháo đường trong ít nhất 2 tuần sau mổ để tránh đợt bùng phát DME.
- Tránh sử dụng steroid tiêm dưới màng Tenon quy chuẩn trong mổ phaco cho bệnh nhân đái tháo đường khi không có chỉ định rõ ràng.
Tài liệu tham khảo:
Chawla G., 2026, The Retina Strikes Back!, AIOC 2026 IC42, aioseditorproceedings, YouTube Video ID: gkD3RvHKwh0.