Tại hội thảo AIOC2026, Prof. Dr. Dhanashree Ratra đã trình bày về các biểu hiện đa dạng của chấn thương đoạn sau nhãn cầu (posterior segment trauma), một nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa một mắt trên toàn thế giới, đặc biệt ở trẻ em và người trong độ tuổi lao động. Chấn thương đoạn sau có thể gây ra các tổn thương từ xuất huyết dịch kính (vitreous hemorrhage) nhẹ đến các tổn thương võng mạc nghiêm trọng, thậm chí là bong nhãn cầu hoặc tổn thương thần kinh thị giác.
Phân loại và vai trò của chẩn đoán hình ảnh
Việc áp dụng Birmingham Eye Trauma Terminology (BETT) là bắt buộc để đảm bảo tính đồng nhất trong ghi chép và điều trị, giúp so sánh kết quả giữa các nhóm nghiên cứu. Phân loại này chia chấn thương thành chấn thương nhãn cầu kín (closed globe) và chấn thương nhãn cầu mở (open globe). Ocular Trauma Classification Group tiếp tục phân loại dựa trên vùng tổn thương, loại chấn thương, mức độ và phản xạ đồng tử (RAPD). Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò then chốt trong việc xác định tình trạng võng mạc, phát hiện vỡ nhãn cầu, mối quan hệ dịch kính-võng mạc, vị trí thủy tinh thể (IOL hoặc thủy tinh thể trật) và bong hắc mạc. X-quang thường không được ưu tiên do độ nhạy thấp với các dị vật không cản quang. Siêu âm (ultrasound) là phương pháp dễ tiếp cận, cung cấp đánh giá nhanh, tuy nhiên cần thận trọng để tránh gây thoát dịch nhãn cầu khi ấn quá mạnh. CT scan xoắn ốc (helical CT) với các lát cắt mỏng 2 mm có độ nhạy cao trong việc xác định vị trí và số lượng dị vật, mặc dù chi phí cao hơn.
Thời điểm phẫu thuật cắt dịch kính
Thời điểm phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) là vấn đề còn nhiều tranh cãi. Phẫu thuật kết hợp cùng lúc với khâu vết thương nguyên phát có ưu điểm là giảm nguy cơ tăng sinh xơ mạch (fibrovascular proliferation) và nhiễm trùng, nhưng thường gặp khó khăn do mô phù nề, viêm và khó quan sát. Các chỉ định cắt dịch kính sớm bao gồm viêm nội nhãn (endophthalmitis), dị vật nội nhãn độc hại và bong võng mạc, cần thực hiện trong vòng 72 giờ. Đối với các trường hợp như bong võng mạc, tổn thương thủy tinh thể, xuất huyết dịch kính hoặc dị vật nội nhãn không độc hại, phẫu thuật có thể trì hoãn từ 3 đến 14 ngày. Theo Kuhn, thời điểm tối ưu để can thiệp là 100 giờ (trong vòng 4 ngày) sau chấn thương. Một số trường hợp phức tạp như bong võng mạc có PVR (proliferative vitreoretinopathy), màng trước võng mạc (ERM) có thể trì hoãn lâu hơn.
Quản lý dị vật nội nhãn và viêm nội nhãn
Dị vật nội nhãn (intraocular foreign body) xuất hiện trong khoảng 18% các ca chấn thương đoạn sau. Các dị vật phản ứng như sắt hoặc đồng cần được loại bỏ để tránh nhiễm độc kim loại (siderosis, chalcosis). Đối với dị vật không phản ứng như thủy tinh hoặc nhựa, việc loại bỏ vẫn cần thiết nếu gây tổn thương cơ học. Thuật toán xử trí phụ thuộc vào vị trí, bản chất (từ tính hay không) và đường tiếp cận. Dị vật lớn trên 5 mm thường yêu cầu hy sinh thủy tinh thể để lấy qua đường rìa. Viêm nội nhãn sau chấn thương chiếm 20-30% tổng số ca viêm nội nhãn, với tỷ lệ 3,4% ở các ca chấn thương nhãn cầu mở. Yếu tố nguy cơ chính là trì hoãn khâu vết thương nguyên phát, dị vật thực vật hoặc vỡ bao thủy tinh thể. Tiên lượng thường xấu nếu có vi khuẩn gram âm.
Quản lý mắt không còn nhận thức ánh sáng
Đối với các mắt không còn nhận thức ánh sáng (no light perception - NLP), việc evisceration (nạo nhãn cầu) không nên thực hiện ngay lần đầu. Cần bảo tồn nhãn cầu trừ khi có các tình trạng không thể cứu vãn như đứt rời thần kinh thị giác, mất toàn bộ nội dung nhãn cầu. Một số tình trạng như xuất huyết tiền phòng, xuất huyết dịch kính, bong hắc mạc hoặc bong võng mạc có thể gây ra tình trạng NLP tạm thời. Flash VEP có thể giúp xác nhận chức năng thị giác. Tỷ lệ phục hồi thị lực sau can thiệp được báo cáo dao động từ 4 đến 33%.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ dị vật nội nhãn | 18% các ca chấn thương đoạn sau |
| Tỷ lệ viêm nội nhãn sau chấn thương | 3,4% các ca chấn thương nhãn cầu mở |
| Tỷ lệ viêm nội nhãn sau chấn thương trong tổng số viêm nội nhãn | 20-30% |
| Thời điểm tối ưu cắt dịch kính (Kuhn) | 100 giờ (trong vòng 4 ngày) sau chấn thương |
| Thời điểm can thiệp phẫu thuật võng mạc | 7-10 ngày sau chấn thương |
| Tỷ lệ phục hồi thị lực ở mắt NLP | 4-33% |
Bình luận: Thông tin theo Prof. Dr. Dhanashree Ratra (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa điều trị dựa trên tình trạng lâm sàng cụ thể thay vì tuân thủ cứng nhắc thời gian biểu. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp chi tiết về các loại kháng sinh nội nhãn cụ thể hoặc phác đồ điều trị nội khoa bổ trợ.
- Luôn ưu tiên bảo tồn nhãn cầu ngay cả khi mắt có vẻ bị biến dạng nặng.
- Sử dụng BETT để phân loại chấn thương nhằm đảm bảo tính đồng nhất trong theo dõi.
- Can thiệp sớm trong vòng 72 giờ đối với các trường hợp viêm nội nhãn hoặc dị vật độc hại.
- Cân nhắc kỹ thuật bimanual (hai tay) khi lấy các dị vật lớn hoặc trơn trượt để giảm thiểu tổn thương võng mạc.
- Luôn chuẩn bị kế hoạch B trong phẫu thuật chấn thương phức tạp.
Tài liệu tham khảo:
Prof. Dr. Dhanashree Ratra, 2026, Posterior Segment Trauma Myriad Manifestations, AIOC2026 IC89, Video ID: dhqO61Y8BpE.