Tại diễn văn hội thảo AIOC 2026, Bác sĩ Vishali Gupta đã trình bày bài giảng chuyên sâu về quản lý tình trạng hạ nhãn áp teo (atrophic hypotony) thứ phát sau viêm màng bồ đào mạn tính. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát viêm tích cực sớm để ngăn ngừa tổn thương cấu trúc vĩnh viễn.
Phân loại và cơ chế vi mô của hạ nhãn áp do viêm màng bồ đào
Hạ nhãn áp trong bệnh lý viêm màng bồ đào được chia thành ba giai đoạn tiến triển lâm sàng chính: hạ nhãn áp chức năng, hạ nhãn áp cấu trúc và hạ nhãn áp teo. Trong giai đoạn hạ nhãn áp chức năng, áp lực nhãn áp (IOP) giảm xuống mức thấp nhưng chưa xuất hiện tổn thương cấu trúc nhãn cầu. Nếu không được can thiệp kịp thời, bệnh chuyển sang giai đoạn hạ nhãn áp cấu trúc khi các tổ chức nội nhãn bắt đầu biến dạng. Giai đoạn muộn nhất là hạ nhãn áp teo (atrophic hypotony), đặc trưng bởi sự teo thể mi hoàn toàn, giảm sản xuất thủy dịch nghiêm trọng và tổn thương cấu trúc nhãn cầu tiến triển không hồi phục.
Về mặt sinh lý bệnh, ba cơ chế chính dẫn đến hạ nhãn áp gồm có: giảm tiết thủy dịch từ thể mi bị viêm, tăng thoát lưu thủy dịch qua đường màng bồ đào - củng mạc (uveoscleral flow), và sự hình thành của màng thể mi (cyclitic membrane). Màng thể mi tạo ra lực co kéo trực tiếp lên thể mi, lâu dần gây biến dạng, hoại tử và teo toàn bộ thể mi.
Yếu tố nguy cơ và nguyên tắc quản lý nền tảng
Các yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến hạ nhãn áp teo bao gồm viêm màng bồ đào mạn tính kéo dài không được kiểm soát, biến chứng tái phát nhiều lần do bác sĩ giảm liều corticosteroid quá nhanh vì lo ngại tăng nhãn áp. Việc trì hoãn điều trị ức chế miễn dịch (IMT), tổn thương diện rộng ở phân khúc sau, phẫu thuật mắt nhiều lần và đối tượng trẻ em mắc viêm khớp tự phát thiếu niên (JIA) cũng là những nhóm nguy cơ cao. Ba nguyên tắc quản lý cốt lõi được đề xuất bao gồm: kiểm soát triệt để phản ứng viêm, khôi phục khả năng tiết thủy dịch và ngăn ngừa tổn thương cấu trúc nhãn cầu.
| Chỉ số / Biến số lâm sàng | Kết quả theo tài liệu gốc |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu | tài liệu không nêu (bài giảng tổng quan ca lâm sàng) |
| Áp lực nhãn áp ban đầu (Ca 2) | 5 mmHg, kèm bong hắc mạc và nếp gấp hoàng điểm |
| Áp lực nhãn áp sau phẫu thuật (Ca 2) | 8 mmHg, tăng lên 20 mmHg sau vài ngày theo dõi |
| Độ nhớt dầu silicone khuyến cáo | 5,000 cSt (tùy chọn thay thế khi bị nhũ tương hóa) |
| Thời gian duy trì thị giác kỳ vọng | 3 đến 5 năm khi kết hợp liệu pháp sinh học liên tục |
Xử trí hạ nhãn áp chức năng, hạ nhãn áp cấu trúc và ca lâm sàng thực tế
Đối với trường hợp hạ nhãn áp tạm thời sau phẫu thuật glaucoma kết hợp viêm nội nhãn active, điều trị nội khoa tích cực bằng steroid nhỏ mắt liều cao (như Durezol) kết hợp corticosteroid đường uống giúp phục hồi nhãn áp nhanh chóng. Với ca lâm sàng hạ nhãn áp cấu trúc phức tạp do viêm toàn bộ màng bồ đào (panuveitis) bỏ điều trị 6 tuần, bệnh nhân xuất hiện nếp gấp hoàng điểm và bong hắc mạc nặng. Can thiệp phẫu thuật bao gồm cắt dịch kính, bóc màng trước võng mạc, tiêm PFCL để làm phẳng võng mạc nhẹ nhàng, cắt nhả màng thể mi (relaxing incisions) thay vì cố kéo bóc màng để tránh gây đứt chân thể mi (cyclodialysis), và bơm bít dầu silicone nội nhãn.
Chiến lược "Step-Down" bằng thuốc sinh học và phòng ngừa biến chứng
Tác giả khẳng định tình trạng hạ nhãn áp do viêm màng bồ đào là một biến chứng có thể phòng ngừa và là trách nhiệm trực tiếp của bác sĩ điều trị. Thay vì áp dụng chiến lược "Step-Up" truyền thống (bắt đầu bằng steroid liều thấp, tăng liều, dùng methotrexate rồi mới đến thuốc sinh học khi đã có hạ nhãn áp), bác sĩ nên áp dụng chiến lược "Step-Down": khởi đầu ngay bằng thuốc sinh học (biologics) làm liệu pháp hàng thứ nhất cho các trường hợp viêm nặng (đặc biệt ở trẻ JIA), sau đó giảm dần liều xuống mức duy trì. Việc duy trì thuốc sinh học liên tục ngay cả sau khi đã bơm dầu silicone giúp kéo dài tuổi thọ nhãn cầu thêm 3 đến 5 năm.
Thảo luận lâm sàng: Dầu silicone, độc tính Mitomycin C và phẫu thuật tối thiểu
Trong phần thảo luận, tác giả lưu ý không nên rút dầu silicone 5,000 cSt ngay cả khi nhãn áp hồi phục về mức 20–30 mmHg (chấp nhận dùng 1–2 thuốc nhỏ hạ nhãn áp) vì con mắt bệnh lý có nguy cơ tái phát hạ nhãn áp rất cao. Khi dầu bị nhũ tương hóa, chỉ nên thực hiện trao đổi dầu (silicone oil exchange). Tác giả cũng cảnh báo độc tính của Mitomycin C (MMC) trong phẫu thuật cắt mống mắt - củng mạc (trabeculectomy) có thể gây tổn thương thể mi muộn kéo dài, khuyến cáo cân nhắc dùng chỉ rút được (releasable sutures) hoặc đánh giá lại chất lượng MMC generic. Cuối cùng, khi đánh giá bằng siêu âm sinh hiển vi mắt (ultrasound biomicroscopy - UBM) thấy màng thể mi diện rộng, nên chọn giải pháp phẫu thuật tối thiểu (minimalistic approach) gồm dãn đồng tử, gỡ dính mống mắt - thủy tinh thể, cắt nhả màng thể mi và bơm dầu silicone sau 3–6 tháng điều trị nội khoa tích cực bằng thuốc sinh học.
Bình luận: Bài giảng cung cấp góc nhìn thực hành lâm sàng sắc bén về việc chuyển đổi tư duy từ phòng thủ (sợ tăng nhãn áp do steroid) sang chủ động tấn công (dùng thuốc sinh học sớm) trong kiểm soát viêm màng bồ đào. Tuy nhiên, bằng chứng đưa ra chủ yếu dựa trên kinh nghiệm lâm sàng cá nhân và báo cáo ca đơn lẻ, thiếu số liệu so sánh đối đầu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT). Bác sĩ lâm sàng cần cân nhắc điều kiện kinh tế và tình trạng miễn dịch của bệnh nhân trước khi áp dụng sinh học hàng thứ nhất.
- Áp dụng chiến lược Step-Down (dùng thuốc sinh học sớm) ngay khi tiếp nhận trẻ em JIA hoặc bệnh nhân viêm màng bồ đào mạn tính mức độ nặng.
- Không vội vã rút dầu silicone 5,000 cSt ở mắt từng bị hạ nhãn áp teo dù IOP đã hồi phục về mức bình thường.
- Thực hiện các đường cắt nhả (relaxing incisions) trên màng thể mi thay vì cố gắng bóc kéo màng để tránh biến chứng đứt chân thể mi.
- Cẩn trọng với độc tính muộn trên thể mi của Mitomycin C trong phẫu thuật glaucoma trên nền mắt viêm màng bồ đào.
Tài liệu tham khảo:
Vishali Gupta. (2026). AIOC2026 IC92 Atrophic Hypotony Secondary to Chronic Uveitis. AIOS Editor Proceedings, Video ID: cGpsjs0tTXg.