Tại phiên hội thảo IC264 thuộc khuôn khổ AIOC 2026 trên kênh AIOS Editor Proceedings 2, Tiến sĩ Suganeswari Ganesan đã hệ thống hóa phương pháp tiếp cận viêm dịch kính do căn nguyên thâm nhiễm, làm rõ ranh giới giữa bệnh lý viêm thực sự và các hội chứng giả dạng.
Bản chất hội chứng giả dạng và phân loại viêm dịch kính thâm nhiễm
Viêm dịch kính thâm nhiễm thực chất là biểu hiện của hội chứng giả dạng (masquerade syndrome), một nhóm bệnh lý có khả năng mô phỏng hoàn hảo các đợt viêm màng bồ đào thông thường. Bản chất của các tế bào xâm nhập khoang dịch kính trong nhóm bệnh này là tế bào không viêm (non-inflammatory) và không nhiễm trùng (non-infective). Nguồn gốc của chúng có thể xuất phát từ các dòng tế bào ác tính tăng sinh hoặc sự lắng đọng bất thường của các chất có bản chất protein. Đặc điểm lâm sàng then chốt giúp bác sĩ nhãn khoa nghi ngờ tình trạng thâm nhiễm là sự đề kháng hoàn toàn với liệu pháp corticosteroid, đi kèm triệu chứng giảm thị lực từ từ mà hầu hết không có cảm giác đau nhức mắt.
Về mặt phân loại học, tác giả chia các căn nguyên thâm nhiễm khoang dịch kính thành hai nhóm lớn: nhóm tân sinh (neoplastic) và nhóm không tân sinh (non-neoplastic). Trong nhóm tân sinh, thực thể phổ biến nhất là u lympho dịch kính - võng mạc nguyên phát (primary vitreoretinal lymphoma - PVRL), kế đến là u lympho thứ phát theo sau một tổn thương toàn thân trước đó (sequential lymphoma), bệnh bạch cầu cấp xâm lấn, di căn từ khối u biểu mô nguyên phát ngoài mắt, và u nguyên bào võng mạc ở lứa tuổi thanh thiếu niên. Đối với nhóm không tân sinh, hai hình thái thâm nhiễm điển hình được ghi nhận là bệnh thoái hóa bột dịch kính (amyloidosis) và hiện tượng tán sắc hạt sắc tố melanin.
U lympho dịch kính - võng mạc: Nhận diện hình ảnh và giá trị sinh học phân tử
Tác giả trình bày ca lâm sàng điển hình ở một nữ bệnh nhân 45 tuổi, đến khám vì suy giảm thị lực mắt trái nhiều hơn mắt phải, hoàn toàn không đau nhức. Trước đó 5 tháng, bệnh nhân đã được chẩn đoán màng tân mạch hắc mạc (CNVM) tại cơ sở y tế khác và điều trị bằng tiêm ranibizumab nội nhãn, kết hợp dùng corticoid đường uống và methotrexate với chẩn đoán viêm mạch máu võng mạc trên nền tiền sử đái tháo đường, tăng huyết áp và vảy nến. Khám thực thể tại Shankara Nethralaya ghi nhận đục dịch kính rất đậm đặc ở mắt trái, chụp cắt lớp quang học (OCT) cho thấy các ổ lắng đọng bất thường nằm ngay tại lớp dưới biểu mô sắc tố võng mạc (sub-RPE), trong khi siêu âm B-scan bộc lộ các đám vang âm vón cục lớn (clump echoes).
Trước bức tranh lâm sàng phức tạp, tác giả đã chỉ định phẫu thuật cắt dịch kính nhằm mục đích kép: vừa chẩn đoán vừa điều trị. Mẫu dịch kính được gửi làm xét nghiệm PCR tìm vi khuẩn lao (MTB), cấy vi khuẩn và nấm nhằm loại trừ toàn bộ căn nguyên nhiễm trùng. Kết quả giải phẫu bệnh xác nhận tế bào học có tỷ lệ nhân trên nguyên sinh chất cao (high nuclear-to-cytoplasmic ratio - N:C ratio), xét nghiệm sinh học phân tử khẳng định đột biến gen MYD88 L265P dương tính, xác lập chẩn đoán u lympho tế bào B lớn lan tỏa dù kết quả chụp PET-CT toàn thân âm tính. Mắt trái được điều trị bằng tiêm rituximab nội nhãn liều thứ hai giúp khoang dịch kính trong trở lại, dù thị lực hồi phục hạn chế do các lớp võng mạc ngoài đã bị phá hủy từ trước. Đáng chú ý, mắt phải ban đầu có thị lực 6/9 và không có triệu chứng, nhưng siêu âm B-scan đã phát hiện sớm các đám vang âm mờ nhạt dạng sợi rải rác. Nhận định đây là tổn thương sớm của PVRL ở mắt còn lại, tác giả đã chủ động tiêm rituximab nội nhãn giúp làm sạch dịch kính kịp thời. Về hình thái lâm sàng, tác giả nhấn mạnh các dạng tổn thương dịch kính điển hình của PVRL gồm có: kiểu cực quang (aurora borealis), chuỗi hạt cườm (string of pearls), hoặc các dải màng và đám vón cục.
Thâm nhiễm dịch kính trong bệnh bạch cầu cấp và tổn thương di căn
Tình trạng thâm nhiễm tế bào ác tính vào dịch kính cũng có thể xảy ra trong các bệnh lý huyết học ác tính hoặc di căn xa. Tác giả mô tả ca bệnh bé gái 7 tuổi mắc bệnh bạch cầu cấp dòng lympho tế bào B (B-ALL), đang trong giai đoạn hóa trị duy trì thì xuất hiện giảm thị lực nghiêm trọng xuống mức đếm ngón tay 1 mét. Bệnh nhân từng bị chẩn đoán nhầm là viêm mủ nội nhãn nội sinh tại tuyến dưới. Khi thăm khám chuyên khoa, hình ảnh tế bào thâm nhiễm đậm đặc tạo thành chuỗi hạt và dải màng trong dịch kính gợi ý ngay lập tức một đợt tái phát ung thư tại mắt (ocular relapse). Nhờ chỉ số nghi ngờ lâm sàng rất cao, tác giả không thực hiện chọc hút dịch kính xâm lấn mà gửi thư hội chẩn khẩn cấp cho bác sĩ ung bướu nhi để kích hoạt phác đồ tái cảm ứng hóa chất toàn thân (re-induction chemotherapy), kết quả dịch kính đã thoái triển thâm nhiễm và trong trở lại hoàn toàn.
Ở nhóm bệnh nhân có khối u đặc di căn, tác giả dẫn chứng ca bệnh nữ 35 tuổi bị ung thư biểu mô tuyến vú di căn (đã phẫu thuật cắt tuyến vú bảo tồn núm vú hai bên, đang hóa trị, có di căn xương, gan, não và đã xạ trị toàn não). Bệnh nhân xuất hiện triệu chứng ruồi bay và giảm thị lực kéo dài 6 tuần. Đáng chú ý, đáy mắt không hề có khối u hắc võng mạc nguyên phát mà chỉ có biểu hiện viêm dịch kính kèm bao mạch quanh mạch máu (perivascular sheathing). Kết quả tế bào học dịch kính khẳng định sự hiện diện của các tế bào biểu mô ác tính với tỷ lệ N:C cao. Tác giả lưu ý thêm các hình thái đặc thù của di căn dịch kính: u hắc tố da di căn thường tạo các đám sắc tố vón cục hoặc hình ảnh đục dịch kính dạng đạn đại bác (cannonball opacities), trong khi ung thư vú và phổi thường tạo các đám đục hình cầu màu trắng hoặc nhạt phân tán.
U nguyên bào võng mạc khởi phát muộn và các nguyên nhân không tân sinh
Một tình huống lâm sàng thách thức khác là ca bệnh bé gái 13 tuổi nhập viện vì sốt không rõ nguyên nhân suốt 10 ngày, thị lực giảm xuống 20/64. Đáy mắt ghi nhận màng xuất tiết dịch kính dày đặc che phủ một khối u võng mạc rõ trên siêu âm. Ở lứa tuổi này, bệnh cảnh sốt kéo dài rất dễ khiến thầy thuốc chẩn đoán nhầm thành viêm mủ nội nhãn nội sinh có áp xe dưới võng mạc. Tuy nhiên, khối u không hề có dấu hiệu vôi hóa trên cả siêu âm B-scan lẫn chụp cộng hưởng từ (MRI). Tác giả đã tiến hành phẫu thuật cắt dịch kính chẩn đoán theo quy trình bảo vệ nghiêm ngặt: duy trì đường truyền hóa chất nội nhãn liên tục trên bàn mổ tương tự như sinh thiết tức thì để ngăn ngừa gieo rắc tế bào. Kết quả hóa mô miễn dịch khẳng định u nguyên bào võng mạc (dương tính với dấu ấn synaptophysin và protein đặc hiệu tế bào thần kinh). Do tế bào u ở trẻ lớn đã biệt hóa trưởng thành nên đáp ứng kém với hóa trị bảo tồn nhãn cầu, gia đình đã đồng ý phẫu thuật khoét bỏ nhãn cầu an toàn. Tác giả nhắc lại phân loại hạt gieo dịch kính trong retinoblastoma gồm 3 nhóm: nhóm 1 dạng bụi/bột mịn, nhóm 2 dạng hình cầu vỏ trong/đục, và nhóm 3 dạng đám mây hợp lưu thành màng.
Ở nhóm không tân sinh, tác giả trình bày trường hợp nam bệnh nhân 56 tuổi phàn nàn về hiện tượng ruồi bay với các ổ lắng đọng dạng sợi len thủy tinh (glass wool) trong dịch kính. Đây là bệnh thoái hóa bột dịch kính nguyên phát không có tính chất gia đình (primary non-familial vitreous amyloidosis), bản chất là sự tích tụ chuỗi nhẹ globulin miễn dịch và được nhuộm xác nhận bằng phẩm nhuộm đỏ Congo (Congo red). Cuối cùng, hiện tượng tán sắc hạt sắc tố melanin từ biểu mô mống mắt hoặc qua vết rách võng mạc tạo nên dấu hiệu Shaffer hay hình ảnh bụi thuốc lá (tobacco dust) trong bong võng mạc co kéo/rách võng mạc cũng là một dạng thâm nhiễm không tân sinh thường gặp trên lâm sàng.
| Thực thể / Ca lâm sàng | Đặc điểm nhận diện và xử trí theo tác giả |
|---|---|
| U lympho dịch kính - võng mạc nguyên phát (Nữ, 45 tuổi) | Giảm thị lực không đau; đục dịch kính dày, ổ đọng dưới RPE; đột biến MYD88 L265P (+), tỷ lệ N:C cao; điều trị tiêm rituximab nội nhãn |
| Bệnh bạch cầu tái phát tại mắt (Nữ, 7 tuổi) | Thị lực đếm ngón tay 1 mét; tiền sử B-ALL đang hóa trị duy trì; thâm nhiễm dịch kính dạng chuỗi hạt/dải màng; đáp ứng hoàn toàn với hóa trị tái cảm ứng toàn thân |
| Di căn dịch kính từ ung thư vú (Nữ, 35 tuổi) | Ruồi bay và mờ mắt 6 tuần; bao quanh mạch máu, không có u hắc võng mạc; tế bào học dịch kính phát hiện tế bào biểu mô ác tính tỷ lệ N:C cao |
| U nguyên bào võng mạc không điển hình (Nữ, 13 tuổi) | Thị lực 20/64 kèm sốt 10 ngày; siêu âm không có vôi hóa; cắt dịch kính kèm truyền hóa chất tại chỗ, hóa mô miễn dịch synaptophysin (+); khoét bỏ nhãn cầu |
| Thoái hóa bột dịch kính (Nam, 56 tuổi) | Lắng đọng dạng sợi len thủy tinh; tích tụ chuỗi nhẹ globulin miễn dịch; nhuộm đỏ Congo (+) |
Kỹ thuật cắt dịch kính chẩn đoán và khuyến cáo phẫu thuật
Đối với mọi trường hợp nghi ngờ viêm dịch kính do nguyên nhân thâm nhiễm ác tính, phẫu thuật cắt dịch kính chẩn đoán đóng vai trò sống còn để xác lập bản chất mô học trước khi chuyển tuyến chuyên khoa ung bướu. Tác giả nhấn mạnh hai nguyên tắc kỹ thuật bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt trong phòng mổ:
- Điều chỉnh tốc độ cắt thấp (low cut rate): Khác với phẫu thuật dịch kính thông thường sử dụng tốc độ cắt cao, phẫu thuật viên phải hạ tốc độ cắt xuống mức thấp nhất để bảo toàn cấu trúc toàn vẹn của tế bào ác tính. Tốc độ cắt quá cao sẽ gây xé rách và hoại tử tế bào, khiến mẫu dịch kính thu được không còn giá trị để bác sĩ giải phẫu bệnh đọc tế bào học hoặc thực hiện các xét nghiệm sinh học phân tử.
- Ngừng triệt để liệu pháp corticoid trước phẫu thuật 2 tuần: Toàn bộ các thuốc corticosteroid (bao gồm thuốc tra tại chỗ, tiêm nội nhãn/cạnh nhãn cầu hoặc corticoid đường toàn thân) phải được đình chỉ hoàn toàn ít nhất 2 tuần trước khi can thiệp lấy mẫu. Corticoid có khả năng ly giải các tế bào lympho tân sinh, dẫn đến hiện tượng hoại tử tế bào hàng loạt trên phiến đồ và làm mất cơ hội chẩn đoán xác định cho người bệnh.
Bình luận: Viêm dịch kính thâm nhiễm là một thách thức lớn trong thực hành nhãn khoa do biểu hiện dễ bị che lấp dưới lớp vỏ bọc của viêm màng bồ đào không đáp ứng điều trị. Điểm mấu chốt được tác giả nêu bật là mối nguy hiểm khi lạm dụng kháng sinh hoặc corticoid kéo dài mà không có bằng chứng nhiễm trùng, điều này không chỉ làm chậm trễ thời gian chẩn đoán các bệnh lý ác tính đe dọa tính mạng mà còn phá hủy hình thái tế bào khi lấy bệnh phẩm. Việc nắm vững các dấu hiệu siêu âm B-scan sớm ở mắt còn lại (như ca u lympho) và kỹ thuật hạ thấp tần số cắt trong phẫu thuật là các chi tiết thực hành có giá trị cao đối với phẫu thuật viên dịch kính - võng mạc.
- Nghi ngờ hội chứng giả dạng: Luôn đặt chẩn đoán thâm nhiễm ác tính trước một bệnh cảnh viêm dịch kính không đau nhức, trơ với corticoid hoặc tái phát nhiều lần.
- Dừng corticoid tối thiểu 2 tuần: Ngừng cả thuốc tra, tiêm và uống trước khi tiến hành cắt dịch kính chẩn đoán để tránh hoại tử tế bào ác tính.
- Kỹ thuật mổ chuẩn xác: Sử dụng tốc độ cắt thấp (low cut rate) để thu thập mẫu tế bào dịch kính còn nguyên vẹn cho giải phẫu bệnh và sinh học phân tử (MYD88).
- Cảnh giác ở bệnh nhi: Trẻ có tiền sử bệnh bạch cầu xuất hiện đục dịch kính cần nghĩ ngay đến tái phát tại mắt, hội chẩn ung thư nhi thay vì vội vàng can thiệp xâm lấn nội nhãn.
Tài liệu tham khảo:
Suganeswari Ganesan. (2026). Vitritis in Infiltrative Etiologies. AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: jZjYvCs7AO4.